Adhyaya 25
Virāṭa-parva Adhyāya 25: Kaurava Deliberation and the Search Directive (अन्वेषण-आदेशः)
Upa-parva: Pandava-anveṣaṇa (Search for the Pandavas) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that Duryodhana, after hearing counsel, reflects and addresses the assembly on the difficulty of knowing outcomes and the urgent need to determine where the Pandavas have gone. He notes that little time remains in their thirteenth year of incognito conduct; if they complete it, their vow-bound return becomes legitimate, and their potential retaliation is characterized as severe if provoked. He also considers the alternative risk that, if discovered early, they may re-enter the forest, preserving Kaurava political stability. Karṇa then proposes operational measures: dispatch swift, more capable, discreet agents to traverse prosperous territories and investigate multiple social and geographic nodes—assemblies, tīrthas, mines, villages, cities, hermitages, mountains, and caves—using disciplined inference. Duḥśāsana endorses this approach and urges broad, methodical scouting, while acknowledging that no reliable trace of the Pandavas’ movement or residence has yet been obtained. The chapter closes with counsel to keep the mind untroubled and to pursue the necessary course of action with resolve.
Chapter Arc: गोपनीय खोज की धूल में लिपटे गुप्तचर हस्तिनापुर की सभा में आते हैं—और दुर्योधन के सामने पाण्डवों के ‘लुप्त’ होने का रहस्य खोलने का दावा करते हैं। → गुप्तचर बताते हैं कि निर्जन, मृग-संकीर्ण, लता-वृक्षों से भरे वनों में उन्होंने निरन्तर खोज की; सूतों/सारथियों के पीछे लगकर भी कोई सुराग न मिला। सभा में यह प्रश्न गूंजता है—क्या पाण्डव सचमुच नष्ट हो गये, या किसी अज्ञात आवरण में छिप गये? इसी बीच मत्स्य-देश की घटनाएँ चर्चा में आती हैं: कीचक की अपार शक्ति, त्रिगर्तों का संहार, और नगर-जनपद में कीचक-भय/कीचक-यश का फैलना। → गुप्तचर निर्णायक वाक्य कहते हैं—“सर्वथा विप्रणष्टास्ते… नहि विद्यो गति तेषां वासं वापि”—पाण्डवों की गति और निवास का कोई ज्ञान नहीं। साथ ही एक दूसरा विस्फोटक समाचार: विराट का सेनापति, सूतपुत्र कीचक, ‘गन्धर्वों’ द्वारा अदृश्य रीति से मारा गया और अपने भाइयों सहित गिर पड़ा। → सभा में दो निष्कर्ष उभरते हैं: (1) पाण्डवों का पता नहीं—खोज विफल; (2) मत्स्य-राज्य में असाधारण घटना घटी है—कीचक का वध, जिसे ‘गन्धर्व’ कृत्य कहा जा रहा है। यह समाचार दुर्योधन के मन में अवसर और शंका—दोनों को जन्म देता है। → कीचक-वध के पीछे ‘गन्धर्व’ कौन हैं—वनवासी दिव्य योद्धा, या छिपे हुए पाण्डव? और क्या मत्स्य-देश ही वह परदा है जिसके पीछे अज्ञातवास पूरा हो रहा है?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ३४ श्लोक हैं।) #2:8 #:23:.7 (0) हि २ 7 (गोहरणपर्व) पजञ्चविशो< ध्याय: दुर्योधनके पास उसके गुप्तचरोंका आना और उनका पाण्डवोंके विषयमें कुछ पता न लगा
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அரசே! கீசகன் கொல்லப்பட்டபோது, பகை வீரர்களை அழிப்பவனான விராட அரசன் அமைச்சர்களும் புரோகிதரும் உடன் கடும் துயரத்தில் ஆழ்ந்தான்.
Verse 2
तस्मिन् पुरे जनपदे संजल्पो5भूच्च सड्घश: । शौर्यद्धि वल्लभो राज्ञों महासत्त्व:ः: स कीचक:
அந்நகரிலும் நாட்டுப்புறங்களிலும் மக்கள் கூட்டம் கூட்டமாகச் சேர்ந்து இவ்வாறு பேசத் தொடங்கினர்—“வீரத்தினாலே அந்த மகாபலன் கீசகன் விராட அரசனுக்கு மிகப் பிரியமானவன்.”
Verse 3
आसीतू् प्रहर्ता सैन्यानां दारामर्शी च दुर्मति: । स हत: खलु पापात्मा गन्धर्वर्दुष्टपूरुष:
அவன் பல படைகளைப் பயங்கரமாக அழித்தவன்; ஆனால் அவன் மனம் முற்றிலும் தீயது. பிறர் மனைவிகளை அவமதித்த அந்தப் பாவி, கெட்ட மனிதன்—கந்தர்வர்களால் நிச்சயமாகக் கொல்லப்பட்டான்.
Verse 4
इत्यजल्पन् महाराज परानीकविनाशनम् | देशे देशे मनुष्याश्व कीचकं दुष्प्रधर्षणम्,महाराज जनमेजय! शत्रुओंकी सेनाका संहार करनेवाले उस दुर्धर्ष वीर कीचकके विषयमें देश-देशके लोग ऐसी ही बातें किया करते थे
வைசம்பாயனர் கூறினார்—மகாராஜா! பகைவரின் படைகளை அழித்த, அணுக இயலாத அந்தக் கீசகனைப் பற்றி நாடு நாடாக மக்கள் இவ்வாறே பேசிக் கொண்டிருந்தனர்.
Verse 5
अथ वै धारतराष्ट्रेण प्रयुक्ता ये बहिश्नरा: | मृगयित्वा बहून् ग्रामान् राष्ट्रीणि नगराणि च
வைசம்பாயனர் கூறினார்— அப்போது துரோதனன் (தரிதராஷ்டிரன் மகன்) அனுப்பிய வெளிநாடுகளில் அலைந்த உளவாளர்கள் பல கிராமங்கள், நாடுகள், நகரங்கள் எனத் தேடிச் சென்றனர். அஞ்ஞாதவாசத்தில் இருந்த பாண்டவர்களின் தடம் எங்கே எங்கே காணவோ அறியவோ இயன்றதோ அங்கே அங்கே விசாரித்து, தம் பணியை நிறைவேற்றி மீண்டும் ஹஸ்தினாபுரத்திற்குத் திரும்பினர்.
Verse 6
संविधाय यथादृष्टं यथादेशप्रदर्शनम् । कृतकृत्या न्यवर्तन्त ते चरा नगरं प्रति
தாங்கள் கண்டதையும் கட்டளையின்படியும் அனைத்தையும் ஒழுங்குபடுத்தி—கண்டதும் அறிந்ததும் எவ்வளவு இயன்றதோ அவ்வளவையே அறிவிக்க—அந்த உளவாளர்கள் பணி நிறைவேற்றியவர்களாய் நகரை நோக்கித் திரும்பினர்.
Verse 7
तत्र दृष्टवा तु राजानं कौरव्यं धृतराष्ट्रजम् द्रोणकर्णकृपै: सार्थ भीष्मेण च महात्मना
அங்கே அவர்கள் தரிதராஷ்டிரன் மகனான கௌரவராஜன் துரோதனனை கண்டனர்—துரோணர், கர்ணன், கிருபர், மகாத்மா பீஷ்மர் ஆகியோருடன் (சபையில்) இருந்தான்.
Verse 8
संगतं भ्रातृभिश्नापि त्रिगर्तैश्न महारथै: । दुर्योधनं सभामध्ये आसीनमिदमन्रुवन्
சகோதரர்களுடனும் மகாரதத் திரிகர்த்தர்களுடனும் சபை நடுவில் அமர்ந்திருந்த துரோதனனை அணுகி, அந்த உளவாளர்கள் இவ்வாறு கூறினர்.
Verse 9
चरा ऊचु. कृतो<स्माभि: परो यत्नस्तेषामन्वेषणे सदा | पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन् महति कानने
உளவாளர்கள் கூறினர்— ஓ மனிதர்களில் சிறந்தவனே! அந்தப் பெரும் காட்டில் அந்தப் பாண்டவர்களைத் தேடுவதில் நாங்கள் எப்போதும் எங்கள் உச்ச முயற்சியைச் செய்தோம்.
Verse 10
गुप्तचर बोले--नरेन्द्र! हमने उस विशाल वनमें पाण्डवोंकी खोजके लिये सदा महान् प्रयत्न जारी रखा है ।।
ஒற்றர்கள் கூறினர்—“ஓ நரேந்திரா! அந்தப் பெருவனத்தில் பாண்டவர்களைத் தேட நாம் இடைவிடாது பெரும் முயற்சி செய்தோம். அது தனிமையான வனம்; மான்கள் நிறைந்தது; பலவகை மரங்களும் கொடிகளும் அடர்ந்தது; பரந்து விரிந்த கொடித்தழைகளால் செறிந்தது; பலவகை புதர்களால் மூடப்பட்டது. அதன் பல பகுதிகளில் அலைந்து பல முறைகளில் அவர்களின் பாதச்சுவடுகளைத் தேடியோம்; ஆயினும் உறுதியான வீரமுடைய குந்தியின் புதல்வர்கள் எந்த வழியாக எங்கே சென்றனர்—அதை அறிய இயலவில்லை.”
Verse 11
नच विद्यो गता येन पार्था: सुदृढविक्रमा: । मार्गमाणा: पदन्यासं तेषु तेषु तथा तथा
வைசம்பாயனர் கூறினார்—“உறுதியான வீரமுடைய பார்த்தர்கள் எந்த வழியாகச் சென்றனர் என்பதை நாம் அறியவில்லை. பல இடங்களில் மீண்டும் மீண்டும் அவர்களின் பாதச்சுவடுகளைத் தேடியும், அவர்களின் பாதை தெரியாமலேயே இருந்தது.”
Verse 12
गिरिकूटेषु तुड्रेषु नानाजनपदेषु च । जनाकीररेंषु देशेषु खर्वटेषु पुरेषु च
வைசம்பாயனர் கூறினார்—“மகாராஜா! உயர்ந்த மலைச்சிகரங்களில், பல்வேறு நாடுகளில், மக்கள் கூட்டம் நிறைந்த பகுதிகளில், மேலும் தாழ்நிலக் கிராமங்கள், சந்தைநகரங்கள், பெருநகரங்களிலும் அவர்களை மிகுந்து தேடியோம்; ஆனால் எங்கும் பாண்டவர்களின் சுவடே கிடைக்கவில்லை. மனிதர்களில் சிறந்தவரே, உமக்கு நலம் உண்டாகுக. அவர்கள் முற்றிலும் அழிந்திருக்கக் கூடும் எனத் தோன்றுகிறது.”
Verse 13
नरेन्द्र बहुशो<न्विष्टा नैव विद्यश्न॒ पाण्डवान् । अत्यन्तं वा विनष्टास्ते भद्रं तुभ्यं नर्षभ
வைசம்பாயனர் கூறினார்—“ஓ நரேந்திரா! பாண்டவர்களை மீண்டும் மீண்டும் தேடியும் எங்களுக்குச் சுவடு கிடைக்கவில்லை. அவர்கள் முற்றிலும் அழிந்திருக்கக் கூடும். மனிதர்களில் காளையெனத் திகழ்பவனே, உமக்கு நலம் உண்டாகுக.”
Verse 14
वर्त्मन्यन्वेष्यमाणा वै रथिनां रथिसत्तम । नहि विद्यो गतिं तेषां वासं हि नरसत्तम
வைசம்பாயனர் கூறினார்—“ரதிகளுள் சிறந்தவரே, மனிதர்களுள் முதன்மையானவரே! ரதங்கள் செல்லும் வழிகளிலும் அவர்களைத் தேடியோம்; ஆனால் அவர்கள் எங்கே சென்றனர், எங்கே தங்கியுள்ளனர்—அதை அறிய முடியவில்லை.”
Verse 15
किंचित्काले मनुष्येन्द्र सूतानामनुगा वयम् । मृगयित्वा यथान्यायं वेदितार्था: सम तत्त्वतः
வைசம்பாயனர் கூறினார்—மனுஷ்யேந்திரா! சில காலம் நாம் அவர்களுடைய தேரோட்டிகளைப் பின்தொடர்ந்தோம். முறையாகத் தேடி, உண்மைக்கேற்ப அந்த விஷயத்தைத் துல்லியமாக அறிந்தோம்.
Verse 16
प्राप्ता द्वारवतीं सूता विना पार्थ: परंतप । न तत्र कृष्णा राजेन्द्र पाण्डवा श्व॒ महाव्रता:
பரந்தபனே, ராஜேந்திரா! இந்திரசேனன் முதலிய பாண்டவர்களின் தேரோட்டிகள் பார்த்தன் இல்லாமலேயே துவாரகையை அடைந்தனர். அங்கே கிருஷ்ணை (த்ரௌபதி) இல்லை; மகாவிரதம் கொண்ட பாண்டவர்களும் இல்லை.
Verse 17
सर्वथा विप्रणष्टास्ते नमस्ते भरतर्षभ । नहि विद्यो गति तेषां वासं वापि महात्मनाम्
அவர்கள் எல்லாவிதத்திலும் எங்கள் பார்வையிலிருந்து மறைந்துவிட்டனர். பாரதரிஷபா, உமக்கு வணக்கம். அந்த மகாத்ம பாண்டவர்களின் பாதை, தங்குமிடம், நடமாட்டம், அல்லது அவர்கள் செய்த செயல்கள்—எதையும் நாம் அறிய இயலவில்லை. மக்களைப் பாதுகாக்கும் அரசே! இனி எங்களுக்கு உமது ஆணை என்ன?
Verse 18
पाण्डवानां प्रवृत्ति च विद्य: कर्मापि वा कृतम् । स न: शाधि मनुष्येन्द्र अत ऊर्ध्व विशाम्पते
பாண்டவர்களின் நடமாட்டம், இருப்பிடம், அல்லது அவர்கள் செய்த எந்தச் செயலும்—எதையும் நாம் அறியவில்லை. ஆகவே, மனுஷ்யேந்திரா, ஜனங்களின் அதிபதியே! இனி எங்களை வழிநடத்தி, என்ன செய்ய வேண்டும் என்று ஆணையிடுங்கள்.
Verse 19
अन्वेषणे पाण्डवानां भूय: कि करवामहे । इमां च नः प्रियां वीर वाचं भद्रवर्ती शूणु
பாண்டவர்களைத் தேடும் காரியத்தில் இனி நாம் மேலும் என்ன செய்ய வேண்டும்? மேலும், வீரனே! எங்கள் இன்னொரு சொல்லையும் கேளுங்கள்—அது உமக்கு இனிமையாக இருக்கும்; அதில் உமக்கு மங்களமான செய்தி உள்ளது.
Verse 20
येन त्रिगर्ता निहता बलेन महता नृप । सूतेन राज्ञों मत्स्यस्य कीचकेन बलीयसा
வைசம்பாயனன் கூறினான்—அரசே! மత్స்யராஜன் விராடனின் சேனாதிபதியாக இருந்த தேரோட்டியின் மகன், மிக்க வலிமை கொண்ட கீசகன், ஒருகாலத்தில் பெரும் படைபலத்தால் திரிகர்த்தர்களை நசுக்கியான். அதே தீய மனத்தவன் இப்போது கந்தர்வர்களால் இரவில் மறைவாக, தன் சகோதரர்களுடன் சேர்ந்து கொல்லப்பட்டான். இப்போது அவன் சுடுகாட்டில் விழுந்து கிடக்கிறான்—தூங்குகிறவனைப் போல।
Verse 21
स हत: पतितः: शेते गन्धर्वर्नेशि भारत । अदृश्यमानैर्दुष्टात्मा भ्रातृभि: सह सोदरै:
வைசம்பாயனன் கூறினான்—ஓ பாரதா! அவன் கந்தர்வர்களால் இரவில் கொல்லப்பட்டு விழுந்தான்; அங்கேயே கிடக்கிறான். அந்த தீய மனத்தவன் தன் சகோதரர்களுடன், காணப்படாமல்—மறைவாக—இரவில் கொல்லப்பட்டான்।
Verse 22
(श्यालो राज्ञो विराटस्य सेनापतिरुदारधी: । सुदेष्णाया: स वै ज्येष्ठ: शूरो वीरो गतव्यथ: ।।
வைசம்பாயனன் கூறினான்—விராட அரசனின் மைத்துனனும் சேனாதிபதியுமான கீசகன் உயர்ந்த அறிவுடையவன். அவன் ராணி சுதேஷ்ணையின் மூத்த சகோதரன்—வீரன், அஞ்சாதவன், துயரமற்றவன்; உற்சாகமிக்கவன், மாபெரும் பராக்கிரமம் உடையவன், நெறியறிந்தவன், வலிமைமிக்கவன். போர் கலைகளில் தேர்ந்தவன், பகை வீரர்களை வீழ்த்துவான், சிங்கம் போன்ற வீரத்துடன்; குடிகளைப் பாதுகாப்பதில் திறன் பெற்றவன், பகைவரை அடக்க வல்லவன்; பெரும் போர்களில் எதிரிகளை வென்றவன், கடுஞ்சினம் கொண்டவன், அகந்தையுடையவன்; ஆண்-பெண் மனங்களை மகிழ்விப்பவன், திடமுடையவன், வாக்காற்றல் கொண்டவன், போரில் விருப்பமுடையவன்—இத்தகைய பெருந்தன்மையுடையவன் கீசகன். அரசே! ஒரு பெண்ணின் காரணமாக, அந்த பொறுக்காத தீய மனத்தவன் கீசகன் நள்ளிரவில் கந்தர்வர்களால் தன் சகோதரர்களுடன் சேர்ந்து கொல்லப்பட்டான். அவனுடைய அன்பு நண்பர்களும் தலைசிறந்த வீரர்களும் கூட கொல்லப்பட்டனர். கௌரவா! பகைவர்களின் தோல்வி என்ற இந்த இனிய செய்தியை கேட்டபின் நீ கൃതகൃത்யனாக இரு; இனி செய்ய வேண்டியதைச் செய்।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimacy versus expediency: if the Pandavas complete ajñātavāsa, their return is vow-valid and politically consequential; therefore the Kauravas weigh whether to prioritize early detection (to preserve advantage) while managing the risks of provocation and retaliation.
Governance should combine kāla-awareness (timing), disciplined inference (tarka), and discreet capability: uncertain threats are addressed through systematic information-gathering rather than impulsive action, while maintaining internal composure for decision execution.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the meta-function is structural—positioning reconnaissance and timing as narrative mechanisms that maintain suspense and prepare the epic’s transition from concealed exile to open political confrontation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.