Shloka 9
धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “धनंजय! जब तुम्हारा जन्म हुआ था, उस समय देवताओंने भी कहा था कि “कुन्ती! तुम्हारा यह पुत्र सहस्रनेत्रधारी इन्द्रसे किसी बातमें कम न होगा।' उत्तर पारियात्र पर्वतपर सब प्राणियोंने तुम्हारे विषयमें यही कहा था कि “ये अर्जुन शीघ्र ही पाण्डवोंकी खोयी हुई राजलक्ष्मीको पुनः लौटा लायेंगे। युद्धमें कोई भी इनपर विजय पानेवाला न होगा और ये भी किसीको परास्त किये बिना न रहेंगे”
vaiśaṃpāyana uvāca | dharmaputro mahābāhur vilalāpa suvistaram |
வைசம்பாயனர் கூறினார்— மகாபாகுவான தர்மபுத்திரன் யுதிஷ்டிரன் நீண்ட நேரம் புலம்பினான். அர்ஜுனன் இறந்தவனைப் போல தரையில் விழுந்திருப்பதையும், அவன் வில்-அம்புகள் சிதறிக் கிடப்பதையும், பீமசேனனும் நகுலன்-சகதேவனும் உயிரற்றுத் தளர்ந்து கிடப்பதையும் கண்ட யுதிஷ்டிரன் சூடான நீண்ட மூச்சுகளை இழுத்தான்; துயரக் கண்ணீர் கண்களிலிருந்து பெருகி அவனை நனைத்தது. தன் சகோதரர்கள் அனைவரும் இவ்வாறு வீழ்ந்திருப்பதைப் பார்த்த மகாபாகுவான தர்மபுத்திரன் ஆழ்ந்த கவலையில் மூழ்கி நீண்ட நேரம் புலம்பினான்— “தனஞ்சயா! நீ பிறந்தபோது தேவர்களே கூறினர்— ‘குந்தி! உன் இந்த மகன் ஆயிரக் கண்களையுடைய இந்திரனுக்கு எதிலும் குறையான்.’ மேலும் வட பாரியாத்ர மலைப்பகுதியில் எல்லா உயிர்களும் உன்னைப் பற்றி இப்படியே சொன்னன— ‘இந்த அர்ஜுனன் விரைவில் பாண்டவர்களின் இழந்த அரசலட்சுமியை மீட்டுத் தருவான். போரில் யாரும் அவனை வெல்லமாட்டார்கள்; அவனும் யாரையும் வெல்லாமல் இருக்கமாட்டான்.’”
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical tension between dharma (steadfastness, responsibility) and human grief: even the righteous Yudhiṣṭhira is shaken by loss, yet he frames his sorrow through remembrance of Arjuna’s divinely affirmed duty and capacity to restore justice and royal order.
Vaiśaṃpāyana narrates Yudhiṣṭhira’s intense lament upon seeing Arjuna and the other brothers apparently dead, with weapons scattered. In his mourning he recalls prophecies and public acclaim about Arjuna’s birth and destiny to recover the Pāṇḍavas’ lost sovereignty and remain unconquered in battle.