Adhyaya 294
कर्णेन्द्रविनिमयः (Karna–Indra Exchange of Kavaca-Kuṇḍala for the Vāsavī-Śakti)
Upa-parva: Karṇa–Indra Saṃvāda (Dāna–Vrataparīkṣā Episode)
Vaiśaṃpāyana relates that Indra approaches Karṇa in brāhmaṇa-disguise and is welcomed without Karṇa discerning the visitor’s inner intent. When asked what gift is desired, the petitioner refuses ordinary wealth and instead demands Karṇa’s innate armor and earrings, declaring them the highest gain. Karṇa offers land, women, cattle, and ongoing revenue, but the petitioner persists, revealing the demand’s singularity. Karṇa explains that the kavaca and kuṇḍala render him effectively invulnerable and that relinquishing them would expose him to lethal risk; nevertheless, he recognizes Indra’s identity and insists that the request cannot be granted “in vain,” proposing a vinimaya (exchange). Indra permits Karṇa to choose any boon except the thunderbolt (vajra). Karṇa requests the infallible Vāsavī-śakti, a weapon that will kill one powerful enemy and then return to Indra. Indra stipulates the exchange terms and warns of limitations, including that the intended target may be protected by Nārāyaṇa (Kṛṣṇa). Karṇa agrees, cuts away the kavaca and removes the kuṇḍala without distress; celestial signs (drums, flowers) mark the act. Indra departs, considering the Pandavas’ strategic interest advanced; the Kauravas react with dismay, while the Pandavas later hear of the event as the forest narrative continues into their movements and listening to Markandeya’s accounts.
Chapter Arc: वनवास के दुःख से दबे युधिष्ठिर के सामने महर्षि मार्कण्डेय रामोपाख्यान का सार खींचकर रखते हैं—‘मा शुचः’—और राम के अद्भुत तेज व धैर्य को स्मरण करा कर आश्वासन का द्वार खोलते हैं। → मार्कण्डेय युधिष्ठिर के शोक को क्षत्रिय-धर्म के प्रतिकूल ठहराते हैं: तुम दीप्त-निर्णय होकर भी विषाद क्यों करते हो? वे तुलना करते हैं—राम के कष्ट के सामने तुम्हारा कष्ट ‘परमाणु’ भी नहीं; और तुम्हारे पास तो ऐसे सहायक हैं जो इन्द्र सहित देव-सेना को भी जीत सकें। → उदाहरण का शिखर: ‘असहायेन रामेण’—राम ने स्वजातीय सहायक के बिना भी सीता को पुनः प्राप्त किया और दशग्रीव रावण का वध किया; फिर प्रश्न की तरह चोट—ऐसे सहायकों (भीम, अर्जुन आदि) के होते हुए तुम क्यों टूटते हो? → मार्कण्डेय निष्कर्ष देते हैं—कुरुश्रेष्ठ, भरतर्षभ, महात्मा पुरुष शोक नहीं करते; धैर्य, पुरुषार्थ और धर्म-निष्ठा ही तुम्हारा आभूषण है। वैशम्पायन बताते हैं कि इस उपदेश से युधिष्ठिर का दुःख हल्का होता है और वे पुनः संवाद के लिए तैयार होते हैं। → आश्वस्त युधिष्ठिर आगे फिर क्या पूछते हैं—यह संकेत देकर अध्याय संवाद को अगले प्रसंग की ओर मोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न [हुक है 2 आम 7 द्विनवत्यधिकद्विशततमो< ध्याय: मार्कण्डेयजीके द्वारा राजा युधिष्ठिरको आश्वासन मार्कण्डेय उवाच एवमेतन्महाबाहो रामेणामिततेजसा । प्राप्त व्यसनमत्युग्रं वनवासकृतं पुरा
மார்கண்டேயர் கூறினார்—மகாபாகு யுதிஷ்டிரா! ஆம், அதுவே உண்மை. பழங்காலத்தில் அளவற்ற ஒளிவீச்சுடைய ராமனும் வனவாசத்தால் ஏற்பட்ட மிகக் கொடிய துன்பத்தை அனுபவித்தான்।
Verse 2
मा शुचः पुरुषव्याप्र क्षत्रियोडसि परंतप । बाहुवीयश्िते मार्गे वर्तसे दीप्तनिर्णये
மார்கண்டேயர் கூறினார்—மனிதப் புலியே, பகைவரைத் தகைப்பவனே! நீ க்ஷத்திரியன்; துயரப்படாதே. நீ உன் புயவலிமையைச் சார்ந்த பாதையில் நடக்கிறாய்; அதன் பயன் ஒளிமிக்கதும் ஐயமற்றதும் ஆகும்।
Verse 3
नहि ते वृजिनं किंचिद् वर्तते परमण्वपि । अस्मिन् मार्गे निषीदेयु: सेन्द्रा अपि सुरसुरा:
மார்கண்டேயர் கூறினார்—உன்னிடம் குற்றத்தின் சுவடே இல்லை; அணுவளவும் இல்லை. இந்த தர்மப் பாதையில் இந்திரனுடன் கூடிய தேவர்களும் அசுரர்களும் கூட சோர்ந்து அமர வேண்டிய நிலை அடைந்துள்ளனர்।
Verse 4
संहत्य निहतो वृत्रो मरुद्भिर्वज़पाणिना । नमुचिश्रैव दुर्धर्षो दीर्घजिह्वा च राक्षसी,वज्रपाणि इन्द्रने मरुदूगणोंके साथ मिलकर वृत्रासुर, दुर्धर्ष वीर नमुचि तथा दीर्घ॑जिद्ना राक्षमीका वध किया था
மார்கண்டேயர் கூறினார்—வஜ்ரபாணியான இந்திரன் மருதர்களுடன் ஒன்றிணைந்து வ்ருத்ரனை வதைத்தான்; அதுபோலவே அஞ்சாத வலிமையுடைய நமுசியையும், நீண்ட நாவுடைய தீர்கஜிஹ்வா என்ற ராட்சசியையும் அழித்தான்।
Verse 5
सहायवति सर्वार्था: संतिष्ठन्तीह सर्वश: । कि नु तस्याजितं संख्ये यस्य भ्राता धनंजय:
மார்கண்டேயர் கூறினார்—இந்த உலகில் திறமையான துணைவர்கள் உடன் இருப்பவரின் எல்லா நோக்கங்களும் எல்லா வகையிலும் நிறைவேறும். மேலும், தனஞ்சயன் (அர்ஜுனன்) சகோதரனாக உள்ளவனுக்கு போரில் எது வெல்லப்படாததாக இருக்கும்?
Verse 6
अयं च बलिनां श्रेष्ठो भीमो भीमपराक्रम: । युवानौ च महेष्वासौ वीरौ माद्रवतीसुतौ,ये भयंकर पराक्रमी भीमसेन बलवानोंमें श्रेष्ठ हैं। माद्रीनन्दन वीर नकुल-सहदेव भी महान् धनुर्धर तथा नवयुवक हैं
மார்கண்டேயர் கூறினார்—இங்கே பீமன் இருக்கிறான்; வலிமைமிக்கவர்களில் முதன்மை, அவன் வீரியம் உண்மையிலேயே அச்சமூட்டுவது. மேலும் இவ்விரு இளைய வீரர்கள்—மாத்ரியின் புதல்வர்கள் நகுலன், சகதேவன்—மகாதனுர்தரர்கள்; கடும் வீரத்தால் நிறைந்தவர்கள்.
Verse 7
एभि: सहायै: कस्मात् त्वं विषीदसि परंतप । य इमे वज्िण: सेनां जयेयु: समरुद्गणाम्
மார்கண்டேயர் கூறினார்—பரந்தபா! இத்தகைய துணைவர்கள் இருக்க, நீ ஏன் மனம் தளர்கிறாய்? உன் இச் சகோதரர்கள் மருத்கணங்களுடன் கூடிய வஜ்ரதாரி இந்திரனின் சேனையையும் போரில் வெல்ல வல்லவர்கள்.
Verse 8
त्वमप्येभिम॑हिष्वासै: सहायैर्देवरूपिभि: । विजेष्यसे रणे सर्वानमित्रान् भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! तुम भी इन देवस्वरूप महाधनुर्धर भाइयोंकी सहायतासे अपने समस्त शत्रुओंको युद्धमें जीत लोगे
மார்கண்டேயர் கூறினார்—பரதர்களில் சிறந்தவனே! தேவரூபம் கொண்ட இம்மகாதனுர்தர துணைவர்களின் உதவியால் நீயும் போரில் உன் எல்லா பகைவர்களையும் வெல்வாய்.
Verse 9
इतश्व त्वमिमां पश्य सैन्धवेन दुरात्मना । बलिना वीर्यमत्तेन हृतामेभिमहात्मभि:
மார்கண்டேயர் கூறினார்—இங்கே இந்தத் த்ரௌபதியையும் பாருங்கள். வீரத்தின் அகந்தையால் மயங்கிய அந்தத் துராத்மா, வலிமைமிக்க சைந்தவன் அவளை அபகரித்தான்; ஆனால் உன் இம்மகாத்ம உறவினர்கள் மிகக் கடினமான செயலை நிறைவேற்றி, த்ருபதனின் மகள் கிருஷ்ணையை மீண்டும் கொண்டு வந்து, அரசன் ஜயத்ரதனை வென்று தங்கள் கட்டுப்பாட்டிற்குள் கொண்டுவந்தனர்.
Verse 10
आनीतां द्रौपदी कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम् | जयद्रथं च राजानं विजितं वशमागतम्
மார்கண்டேயர் கூறினார்—மிகக் கடினமான செயலை நிறைவேற்றி அவர்கள் த்ரௌபதி—கிருஷ்ணையை—மீட்டுக் கொண்டுவந்தார்கள்; மேலும் ராஜா ஜயத்ரதனையும் வென்று தங்கள் வசப்படுத்தினார்கள். இங்கே இந்தத் த்ரௌபதியைப் பார்—தன் வீரமதத்தில் மயங்கிய துஷ்டாத்மா, மாபெரும் பலமுடைய சிந்து அரசன் அவளை அபகரித்தான்; ஆனால் உன் மகாத்ம சகோதரர்கள் மிகக் கடினமான வீரச்செயலைச் செய்து த்ருபதகுமாரி கிருஷ்ணையை மீட்டனர்; ஜயத்ரதனையும் தோற்கடித்து அடக்கினர்।
Verse 11
असहायेन रामेण वैदेही पुनराहृता | हत्वा संख्ये दशग्रीवं राक्षसं भीमविक्रमम्
மார்கண்டேயர் கூறினார்—தன் இனத்தாரின் துணை இல்லாமலேயே ராமன் போர்க்களத்தில் அச்சமூட்டும் வீரமுடைய தசக்ரீவ ராட்சசனை வதைத்து, வைதேகி சீதையை மீட்டுக் கொண்டுவந்தான்।
Verse 12
यस्य शाखामृगा मित्राण्यूक्षा: कालमुखास्तथा | जात्यन्तरगता राजजन्नेतद् बुद्धानुचिन्तय
மார்கண்டேயர் கூறினார்—அரசே! அவனுக்குத் தோழரும் துணையும் காடுவாழ் கிளைமிருகங்கள் (வானரர்), கரடிகள், கருமுகத்தோர் (லங்கூர் முதலியோர்) ஆகிய பிற இனப் பிறவியினர். இதைத் தெளிந்த அறிவால் சிந்தித்துப் பார்।
Verse 13
तस्मात् स त्वं कुरुश्रेष्ठ मा शुचो भरतर्षभ । त्वद्विधा हि महात्मानो न शोचन्ति परंतप,अतः कुरुश्रेष्ठ॒ भरतभूषण! तुम शोक न करो। क्योंकि परंतप! तुम्हारे-जैसे महात्मा पुरुष कभी शोक नहीं करते
ஆகையால், குருகுலச் சிறந்தவனே, பாரதர்களில் காளைபோன்றவனே, துயரப்படாதே; பகைவரைச் சுடுபவனே, உன்னைப் போன்ற மகாத்மர்கள் ஒருபோதும் சோகத்தில் ஆழ்வதில்லை।
Verse 14
वैशम्पायन उवाच एवमाश्चासितो राजा मार्कण्डेयेन धीमता । त्यक्त्वा दुःखमदीनात्मा पुनरेप्येनमब्रवीत्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—இவ்வாறு ஞானமிக்க மார்கண்டேய முனிவரால் ஆறுதல் பெற்ற அரசன் (யுதிஷ்டிரன்) தன் துயரை விட்டு, மனம் தளராமல் மீண்டும் அவரை நோக்கி உரைத்தான்।
Verse 292
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि युधिष्ठिरा श्वासने द्विनवत्यधिकद्विशततमो<5ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் வனபர்வத்தில், ராமோபாக்யானப் பர்வத்தின் ‘யுதிஷ்டிர-ஆறுதல்’ நிகழ்வில் இருநூற்று தொண்ணூற்று இரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Frequently Asked Questions
Karṇa must choose between preserving self-protection tied to future duty and maintaining an uncompromised reputation for vowed generosity when confronted by an authoritative petitioner with hidden intent.
The chapter frames virtue as tested under asymmetry: ethical action may require negotiation (vinimaya) to align vows with responsibility, acknowledging that outcomes remain contingent despite sincere intention.
Rather than a formal phalaśruti, the narrative supplies interpretive commentary through consequences and reactions: Karṇa’s act is publicly valorized, yet it also reconfigures strategic possibilities, illustrating how moral capital and worldly risk interlock.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.