Adhyaya 288
कुन्ती द्वारा ब्राह्मण-सेवा (Kuntī’s Regulated Hospitality to a Brāhmaṇa Guest)
Upa-parva: Kuntī–Kuntibhoja Episode (Brāhmaṇa-sevā and Atithi-dharma)
Kuntī addresses King Kuntibhoja, affirming that honoring brāhmaṇas aligns with her disposition and with the king’s welfare. She emphasizes reliability and restraint: regardless of when the guest arrives (evening, morning, night, or midnight), she will not respond with anger, and she will serve according to the king’s instructions. She frames brāhmaṇa-veneration as beneficial to rulers, noting that honored brāhmaṇas can be protective, while offense can be ruinous; an illustrative allusion is made to earlier precedent (Cyavana and Sukanyā) to underscore the risk of royal impropriety. Kuntibhoja consents, stating it is to be done without suspicion for his benefit, the family’s benefit, and her own. Vaiśaṃpāyana then narrates that Kuntibhoja entrusts Pṛthā to the brāhmaṇa, requesting forbearance for any youthful mistake. The brāhmaṇa accepts the arrangement; the king provides suitable lodging, seating near the fire, and provisions. Pṛthā sets aside fatigue and pride, maintains purity and proper procedure, and diligently satisfies the brāhmaṇa with attentive service likened to reverence for a deity.
Chapter Arc: लंकायुद्ध की धधकती भूमि पर धूम्राक्ष और प्रहस्त जैसे राक्षस-वीरों के वध का समाचार रावण तक पहुँचता है; विजय-उन्माद नहीं, बल्कि अपमान और शोक से उसका अंतःपुर काँप उठता है। → रावण समझता है कि राम केवल सीता-हरण का प्रतिशोध नहीं, बल्कि समुद्र पर सेतु बाँधकर लंका के अभेद्य गर्व को तोड़ने आया है। वह सभा में स्वीकार करता है कि उसके प्रमुख स्वजन मारे जा चुके हैं और अब साधारण सेनापति नहीं, कोई ‘अपराजेय’ बल चाहिए। इसी दबाव में वह कुम्भकर्ण को जगाने और युद्ध में भेजने का निश्चय करता है; साथ ही अन्य राक्षस-वीरों (वज्रवेग, प्रमाथी आदि) को भी साथ लगाने की योजना बनती है। → रणभूमि में भीषण टकराव का वर्णन—राम और रावण की सेनाएँ एक-दूसरे पर टूट पड़ती हैं; लोमहर्षक तुमुल शब्द उठता है। इसी बीच धूम्राक्ष का हनुमान द्वारा घोड़े-रथ-सारथिसहित संहार निर्णायक संकेत बनता है कि वानर-बल अब राक्षस-रणनीति को लगातार काट रहा है। → रावण को स्पष्ट हो जाता है कि वर्तमान क्षति-श्रृंखला को रोकने हेतु उसे कुम्भकर्ण जैसे महाबली को ही अग्रिम पंक्ति में उतारना होगा; आदेश-प्रणाली पुनर्गठित होती है और ‘कुम्भकर्ण-निर्गमन’ की तैयारी आरम्भ होती है। → कुम्भकर्ण को जगाकर जब रण के लिए भेजा जाएगा, तब लंका के पक्ष में युद्ध का पलड़ा क्या फिर से झुकेगा—या यह अंतिम, सबसे भारी दाँव भी धर्म-बल के आगे टूट जाएगा?
Shlokas
Verse 1
#::73:.8 #::3:..7 (0) हि २ 7 षडशीर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: ५ अप :88 और धूम्राक्षके वधसे दुःखी हुए रावणका कुम जगाना और उसे युद्धमें भेजना मार्कण्डेय उवाच ततः प्रहस्त: सहसा समभ्येत्य विभीषणम् । गदया ताडयामास विनद्य रणकर्कश:
மார்கண்டேயர் கூறினார்—அப்போது போரின் கடுமையால் கொந்தளித்த பிரஹஸ்தன் திடீரென விபீஷணனை அணுகி வந்தான். போர்க் கர்ஜனையுடன் கதை கொண்டு அவரைத் தாக்கினான்.
Verse 2
स तयाभिहतो धीमान् गदया भीमवेगया । नाकम्पत महाबाहुर्हिमवानिव सुस्थिर:,भयानक वेगवाली उस गदासे आहत होकर भी बुद्धिमान् महाबाहु विभीषण विचलित नहीं हुए। वे हिमालयके समान सुस्थिरभावसे खड़े रहे
அச்சுறுத்தும் வேகமுள்ள அந்தக் கதையால் தாக்கப்பட்டும், ஞானமிக்க மகாபாகு விபீஷணன் அசையவில்லை. ஹிமவான் போல உறுதியாக நிலைத்திருந்தான்.
Verse 3
ततः प्रगृह् विपुलां शतघण्टां विभीषण: । अनुमन्त्रय महाशक्तिं चिक्षेपास्य शिर: प्रति
பின்னர் விபீஷணன் நூறு மணிகளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட பெரும் மகாசக்தியை எடுத்தான். மந்திரத்தால் அபிமந்திரித்து, பிரஹஸ்தனின் தலை நோக்கி எறிந்தான்.
Verse 4
पतन्त्या स तया वेगाद् राक्षसो5शनिवेगया । ह्वतोत्तमाज़ी ददृशे वातरुग्ण इव द्रुम:
மின்னலைப் போன்ற வேகத்தில் விழுந்த அந்த மகாசக்தியின் தாக்கத்தால் ராட்சசன் பிரஹஸ்தனின் தலை உடலிலிருந்து துண்டாயிற்று. புயலால் வேரோடு சாய்ந்த மரம்போல் அவன் தரையில் விழுந்தான்.
Verse 5
त॑ दृष्टवा निहतं संख्ये प्रहस्तं क्षणदाचरम् । अभिद॒द्राव धूम्राक्षो वेगेन महता कपीन्,निशाचर प्रहस्तको युद्धमें मारा गया देख धूम्राक्ष बड़े वेगसे वानरोंकी ओर दौड़ा
போரில் இரவுலாவும் பிரஹஸ்தன் கொல்லப்பட்டதைப் பார்த்ததும், தூம்ராக்ஷன் பேர்வேகத்துடன் வானரர்களை நோக்கி பாய்ந்தான்.
Verse 6
तस्य मेघोपमं सैन्यमापतद् भीमदर्शनम् । दृष्टवैव सहसा दीर्णा रणे वानरपुड्भवा:,मेघोंकी काली घटाके समान भयानक दिखायी देनेवाली उसकी सेनाको आते देख सभी श्रेष्ठ वानर सहसा भयभीत होकर युद्धसे भाग चले
மார்கண்டேயர் கூறினார்—மேகம்போல் கருமையாகக் குவிந்தும் அச்சமூட்டும் தோற்றமுடைய அவன் படை பாய்ந்து வருவதைக் கண்டவுடன், சிறந்த வானர வீரர்கள் திடீரென அஞ்சி வரிசை குலைந்து போர்க்களத்திலிருந்து ஓடினர்.
Verse 7
ततस्तान् सहसा दीर्णान् दृष्टवा वानरपुड्भवान् | निर्ययौ कपिशार्दूलो हनूमान् मारुतात्मज:
மார்கண்டேயர் கூறினார்—அச்சத்தில் திடீரென சிதறி ஓடும் அந்தச் சிறந்த வானரர்களைக் கண்டதும், வானரர்களில் புலியாகிய வாயுபுத்திரன் ஹனுமான், தூம்ராக்ஷனை எதிர்கொள்ள முன்னே வந்தான்.
Verse 8
त॑ दृष्टवावस्थितं संख्ये हरय: पवनात्मजम् । महत्या त्वरया राजनू् संन्यवर्तन्त सर्वश:,राजन! पवनकुमारको युद्धके लिये उपस्थित देख सभी वानर सब ओरसे बड़ी उतावलीके साथ लौट आये
மார்கண்டேயர் கூறினார்—அரசே! போரணியில் வாயுபுத்திரன் உறுதியாக நின்றிருப்பதைக் கண்ட வானரர்கள், எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் மிகுந்த அவசரத்துடன் திரும்பி வந்து அவனைச் சூழ்ந்து கூடியனர்.
Verse 9
ततः शब्दो महानासीत् तुमुलो लोमहर्षण: । रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम्,फिर तो एक-दूसरेपर धावा बोलती हुई श्रीराम तथा रावणकी सेनाओंका अत्यन्त भयंकर रोमाज्चकारी कोलाहल आरम्भ हो गया
பின்னர் ராமன்-ராவணன் படைகள் ஒருவர்மேல் ஒருவர் பாய்ந்தபோது, மிகப் பெரிய ஒலி எழுந்தது—கலக்கமூட்டும், அச்சமூட்டும், மெய்சிலிர்க்கச் செய்யும் பேர்க் கோலாகலம்.
Verse 10
तस्मिन् प्रवत्ते संग्रामे घोरे रुधिरकर्दमे । धूम्राक्ष; कपिसैन्यं तद् द्रावयामास पत्रिभि:,उस घोर संग्राममें धरतीपर रक्तकी कीच जम गयी थी। इसी समय धूम्राक्ष अपने बाणोंसे उस वानरसेनाको खदेड़ने लगा
அந்தக் கொடியப் போர் தொடங்கியபோது நிலம் இரத்தச் சேற்றாக மாறியது; அப்போது தூம்ராக்ஷன் அம்புமழை பொழிந்து அந்த வானரப் படையை விரட்டத் தொடங்கினான்.
Verse 11
तं स रक्षोमहामात्रमापतन्तं सपत्नजित् । प्रतिजग्राह हनुमांस्तरसा पवनात्मज:,तब शत्रुविजयी पवननन्दन हनुमानने अपनी ओर आते हुए उस विशालकाय राक्षसको बड़े वेगसे धर दबाया
அப்போது பகைவரை வென்ற பவனநந்தனன் ஹனுமான், தன் மீது பாய்ந்து வந்த அந்தப் பெருந்தோற்ற ராட்சச அதிகாரியை மிகுந்த வேகத்துடன் பிடித்து அடக்கினான்.
Verse 12
तयोर्युद्धमभूद् घोरं हरिराक्षसवीरयो: । जिगीषतोर्युधान्योन्यमिन्द्रप्रह्मलादयोरिव
அந்த வானர வீரனுக்கும் ராட்சச வீரனுக்கும் இடையில் கொடிய போர் எழுந்தது. பழைய காலத்து இந்திரன்–பிரஹ்லாதன் போல, ஒருவரை ஒருவர் வெல்லவே அவர்கள் போரிட்டனர்.
Verse 13
गदाभि: परिघैश्वैव राक्षसों जध्निवान् कपिम् | कपिश्न जध्निवान् रक्ष: सस्कन्धविटपैट्रुमै:
ராட்சசன் கதைகளாலும் இரும்புக் கம்புகளாலும் கபியைத் தாக்கினான்; கபியும் கிளை-கொம்புகளுடன் கூடிய மரத்தடிகளால் ராட்சசனைத் தாக்கினான்.
Verse 14
निशाचर धूम्राक्षने गदाओं तथा परिघोंद्वारा कपिवर हनुमानूजीको चोट पहुँचायी और हनुमानजीने उस राक्षसपर तने और डालियोंसहित वृक्षोंसे प्रहार किया ।।
பின்னர் கடும் கோபம் கொண்ட மாருதாத்மஜன் ஹனுமான், குதிரைகள், ரதம், சாரதியுடன் சேர்த்து தூம்ராக்ஷனை வதைத்துக் கொன்றான்.
Verse 15
तदनन्तर मारुतनन्दन हनुमानजीने अत्यन्त कुपित हो घोड़े, रथ और सारथिसहित धूम्राक्षको मार डाला ।।
ராட்சசர்களில் சிறந்த தூம்ராக்ஷன் வீழ்ந்து கிடப்பதைப் பார்த்ததும், வானரரும் கரடியும் தங்கள் வலிமையில் நம்பிக்கை கொண்டு உற்சாகமாக மற்ற ராட்சச படையினரை அழிக்கத் தொடங்கினர்.
Verse 16
ते वध्यमाना हरिभि्बलिभिर्जितकाशिभि: । राक्षसा भग्नसंकल्पा लड़कामभ्यपतन् भयात्,विजयसे उललसित हुए बलवान् वानर वीरोंकी मार खाकर राक्षस हताश हो गये और भयके मारे लंकाकी ओर भाग चले
வெற்றியால் உற்சாகமடைந்த வலிமைமிக்க வானர வீரர்களின் தாக்குதலால் ராட்சசர்களின் துணிவு சிதைந்தது. அச்சத்தால் கலங்கி, அவர்கள் குழப்பத்துடன் லங்கையை நோக்கி ஓடினர்.
Verse 17
तेडभिपत्य पुरं भग्ना हतशेषा निशाचरा: । सर्व राज्ञे यथावृत्तं रावणाय न्यवेदयन्
அப்போது அந்த நிசாசரர்கள்—மன உறுதி உடைந்து, உயிருடன் மீந்த சிலர்—வேகமாக நகருக்குள் நுழைந்தனர். ராவணனிடம் சென்று, போரில் நடந்த அனைத்தையும் நடந்தபடியே அரசனிடம் தெரிவித்தனர்.
Verse 18
श्रुत्वा तु रावणस्तेभ्य: प्रहस्तं निहतं युधि | धूम्राक्षं च महेष्वासं ससैन्यं वानरषभै:
சிறந்த வானர வீரர்கள் போரில் படையுடன் பிரஹஸ்தனையும், மகாதனுர்தரன் தூம்ராக்ஷனையும் கொன்றனர் என்று அவர்களிடமிருந்து கேட்ட ராவணன் நீண்ட நேரம் துயரமிகு பெருமூச்சுகளை விட்டான். பின்னர் தன் சிறந்த சிங்காசனத்திலிருந்து திடீரென எழுந்து—“இப்போது கும்பகர்ணனின் வீரத்தை வெளிப்படுத்த வேண்டிய காலம் வந்தது” என்று கூறினான்.
Verse 19
सुदीर्घमिव नि:श्वस्य समुत्पत्य वरासनात् । उवाच कुम्भकर्णस्य कर्मकालोडयमागत:
அவன் நீண்ட பெருமூச்சொன்றை விட்டபின், தன் சிறந்த சிங்காசனத்திலிருந்து எழுந்து நின்று—“இப்போது கும்பகர்ணன் செயல்பட வேண்டிய காலம் வந்தது” என்று கூறினான்.
Verse 20
इत्येवमुक्त्वा विविधैर्वादित्रै: सुमहास्वनै: । शयानमतिनिद्रालुं कुम्भकर्णमबोधयत्,ऐसा कहकर रावणने अत्यन्त उच्च स्वरसे बजनेवाले भाँति-भाँतिके बाजे बजवाकर अधिक नींद लेनेवाले सोये हुए कुम्भकर्णको जगाया
இவ்வாறு கூறிய ராவணன், மிகப் பெரும் ஒலியுடன் பலவகை வாத்தியங்களை முழங்கச் செய்தான். அந்த மாபெரும் ஆரவாரத்தால் ஆழ்ந்த நித்திரையில் கிடந்த கும்பகர்ணன் விழித்தெழுந்தான்.
Verse 21
प्रबोध्य महता चैनं यत्नेनागतसाध्वस: । स्वस्थमासीनमव्यग्रं विनिद्रं राक्षमाधिप:
மிகுந்த முயற்சியால் அவனை எழுப்பி, அச்சமும் கவலையும் கொண்ட ராட்சசாதிபதி பார்த்தான்—மகாபலன் கும்பகர்ணன் நலமுடன், அமைதியுடன், கலக்கமின்றி, முழுமையாக விழித்திருந்து அமர்ந்திருந்தான். அப்போது அவனை நோக்கி இவ்வாறு கூறினான்—
Verse 22
ततोअब्रवीद् दशग्रीव: कुम्भकर्ण महाबलम् | धन्यो5सि यस्य ते निद्रा कुम्भकर्णेयमीदृशी
அப்போது தசக்ரீவன் ராவணன் மகாபலன் கும்பகர்ணனை நோக்கி கூறினான்—“சகோதரா கும்பகர்ணா! நீ பாக்கியவான்; உனக்கு இப்படிப்பட்ட உறக்கம் வருகிறது.”
Verse 23
य इदं दारुणाकारं न जानीषे महा भयम् । एष तीरत्त्वार्णवं राम: सेतुना हरिभि: सह
இந்தக் கொடூர வடிவமுடைய மகாபயத்தை நீ இன்னும் அறியவில்லை. இதோ ராமன் வானரர்களுடன் சேர்ந்து பாலம் அமைத்து கடலைக் கடந்து இங்கே வந்துவிட்டான்.
Verse 24
अवमन्येह न: सर्वान् करोति कदनं महत् । मया त्वपह्ता भार्या सीता नामास्य जानकी
அவன் இங்கே நம்மையெல்லாம் இகழ்ந்து பெரும் அழிவைச் செய்கிறான். உண்மையில், அவன் மனைவி—சீதா எனப்படும் ஜானகியை—நானே கடத்தினேன்.
Verse 25
तां नेतुं स इहायातो बद्ध्वा सेतुं महार्णवे । तेन चैव प्रहस्तादिर्महान् न: स्वजनो हत:,“उसे वापस लेनेके लिये ही राम महासागरपर पुल बाँधकर यहाँ आया है। उसने हमारे प्रहस्त आदि प्रमुख स्वजनोंको मार डाला है
அவளை மீட்டுச் செல்லவே அவன் பேர்கடலில் பாலம் அமைத்து இங்கே வந்தான். அவனாலேயே பிரஹஸ்தன் முதலான நம் பெரிய உறவினர்கள் கொல்லப்பட்டனர்.
Verse 26
तस्य नान्यो निहन्तास्ति त्वामृते शत्रुकर्शन । स दंशितो$भिनिर्याय त्वमद्य बलिनां वर
மார்கண்டேயர் கூறினார்—ஓ பகைவரை நசுக்கும் வீரனே! உன்னைத் தவிர அவனை வீழ்த்த வல்லவன் வேறு யாருமில்லை. குத்துண்டவனாய் கோபம் பொங்க வெளிப்படுகிறான்; இன்று, ஓ வலிமையோரில் சிறந்தவனே, நீயே அவனை எதிர்கொள்ள வேண்டும்.
Verse 27
दूषणावरजौ चैव वज्रवेगप्रमाथिनौ
மேலும் தூஷணனின் இளைய இரு சகோதரர்கள்—வஜ்ரவேகன், பிரமாதின்—அவர்களும் (அங்கே தோன்றினர்/வந்தனர்).
Verse 28
इत्युक्त्वा राक्षसपति: कुम्भकर्ण तरस्विनम् | संदिदेशेतिकर्तव्यं वज्रवेगप्रमाथिनौ
மார்கண்டேயர் கூறினார்—இவ்வாறு சொல்லி ராக்ஷசர்களின் தலைவன் வல்லமைமிகு கும்பகர்ணனுக்கு ஆணையிட்டான். பின்னர் வஜ்ரவேகன், பிரமாதின் ஆகியோருக்கு வரவிருக்கும் போரில் செய்ய வேண்டியவற்றை விரிவாகக் கூறி, அவற்றை நிறைவேற்றுமாறு கட்டளையிட்டான்.
Verse 29
तथेत्युक्त्वा तु तौ वीरौ रावणं दूषणानुजौ । कुम्भकर्ण पुरस्कृत्य तूर्ण निर्ययतु: पुरात्,दूषणके वे दोनों वीर भाई रावणसे “तथास्तु” कहकर कुम्भकर्णको आगे करके तुरंत नगरसे बाहर निकले
மார்கண்டேயர் கூறினார்—ராவணனிடம் “அப்படியே” என்று சொல்லி, தூஷணனின் அந்த இரு வீர இளையோர் கும்பகர்ணனை முன்னிறுத்தி உடனே நகரத்திலிருந்து புறப்பட்டனர்.
Verse 263
रामादीन् समरे सर्वाज्चहि शत्रूनरिंदम । 'शत्रुसूदन! तुम्हारे सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं है
மார்கண்டேயர் கூறினார்—ஓ அரசரை வெல்லும் வீரனே, ஓ பகைவரை அழிப்பவனே! போர்க்களத்தில் ராமன் முதலிய எல்லாப் பகைவரையும் வதம் செய். உன்னைத் தவிர அவனை வீழ்த்த இயலாது. ஓ வலிமையோரில் சிறந்த வீரனே! நீ பகைவரை அடக்க வல்லவன்; ஆகவே இன்று கவசம் அணிந்து புறப்பட்டு, போர்க்களத்தில் ராமனையும் அனைத்து எதிர்ப்படைகளையும் அழித்துவிடு.
Verse 273
तौ त्वां बलेन महता सहितावनुयास्यत: । “दूषणके छोटे भाई वज्रवेग और प्रमाथी अपनी विशाल सेनाके साथ तुम्हारा अनुसरण करेंगे!
அந்த இருவரும் பெரும் படைபலத்துடன் உன்னைத் தொடர்ந்து துரத்துவார்கள்.
Verse 286
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि कुम्भकर्णनिर्गमने षडशीत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் வனபர்வத்தில், ராமோபாக்யானப் பர்வத்தில், கும்பகர்ணன் வெளிப்படும் நிகழ்வில், இருநூற்று எண்பத்தாறாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
How a royal household should prevent offense toward a powerful guest while preserving dignity and order: the text resolves this through disciplined service, humility, and time-independent restraint.
Ethical reliability is demonstrated through regulated conduct (niyama), non-reactivity (akrodha), and consistent hospitality; social authority is portrayed as bounded by moral obligations toward guests and learned persons.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-lesson is conveyed narratively by linking proper hospitality to welfare and improper conduct to adverse consequences, reinforced by precedent and the king’s formal provisioning.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.