Shloka 5
कामीकवने द्रौपदी-दर्शनम्
Draupadī Observed at the Kāmyaka Hermitage
जनमेजय बोले--मुने! दुर्योधनको शत्रुओंने जीता और बाँध लिया। फिर महात्मा पाण्डवोंने गन्धर्वोके साथ युद्ध करके उसे छुड़ाया। ऐसी दशामें उस अभिमानी और दुरात्मा दुर्योधनका हस्तिनापुरमें प्रवेश करना मुझे तो अत्यन्त कठिन प्रतीत होता है; क्योंकि वह अपने शौर्यके विषयमें बहुत डींग हाँका करता था, घमंडमें भरा रहता था और सदा गर्वके नशेमें चूर रहा करता था। उसने अपने पौरुष और उदारताद्वारा सदा पाण्डवोंका अपमान ही किया था। पापी दुर्योधन सदा अहंकारकी ही बातें करता था। पाण्डवोंकी सहायतासे मेरे जीवनकी रक्षा हुई, यह सोचकर तो वह लज्जित हो गया होगा; उसका हृदय शोकसे व्याकुल हो उठा होगा। वैशम्पायनजी! ऐसी स्थितिमें उसने अपनी राजधानीमें कैसे प्रवेश किया? यह विस्तारपूर्वक कहिये ।। वैशम्पायन उवाच धर्मराजनिसष्ट स्तु धार्तराष्ट्र: सुयोधन: । लज्जयाधोमुख: सीदन्नुपासर्पत् सुदु:ःखित:,वैशम्पायनजी बोले--राजन्! धर्मराजसे विदा होकर धूृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन लज्जासे मुँह नीचा किये अत्यन्त दुःखी और खिन्न होकर वहाँसे चल दिया
janamejaya uvāca—mune! duryodhanaḥ śatrubhir jitaḥ baddhaś ca; tataḥ mahātmabhiḥ pāṇḍavaiḥ gandharvaiḥ saha yuddhaṃ kṛtvā sa mocitaḥ. tādṛśyāṃ daśāyāṃ tasya abhimāninaḥ durātmanaḥ duryodhanasya hastināpure praviśanaṃ mama tu atyantaṃ kaṣṭaṃ pratibhāti; yataḥ sa svavīrye bahu ślāghate, garveṇa pūrṇaḥ, sadā mada-garveṇa mattavat tiṣṭhati. sa svapauruṣeṇa audāryeṇa ca pāṇḍavān satatam apamānayām āsa. pāpī duryodhanaḥ sadā ahaṅkāra-vākyāni eva bhāṣate. “pāṇḍava-sahāyena mama jīvana-rakṣā abhavat” iti matvā sa nūnaṃ lajjitaḥ; tasya hṛdayaṃ śokena vyākulam abhavat. vaiśampāyana! etādṛśyāṃ sthitau sa kathaṃ svāṃ rājadhānīṃ praviṣṭaḥ? etat vistareṇa vada. vaiśampāyana uvāca—rājan! dharmarājān niśamya (niśsṛjya) tu dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ lajjayā adhomukhaḥ sīdan suduḥkhitaḥ upāsarpad (tataḥ prasthitaḥ).
ஜனமேஜயன் கூறினான்—முனிவரே! துரியோதனன் பகைவரால் வெல்லப்பட்டு கட்டப்பட்டான்; பின்னர் மகாத்ம பாண்டவர்கள் கந்தர்வர்களுடன் போரிட்டு அவனை விடுவித்தனர். அத்தகைய நிலையில் அந்த அகந்தையுள்ள தீய மனத்தையுடைய துரியோதனன் ஹஸ்தினாபுரத்தில் நுழைவது எனக்குப் பெரிதும் கடினமாகத் தோன்றுகிறது; ஏனெனில் அவன் தன் வீரத்தைப் பற்றி அளவின்றிப் பெருமை பேசுவான், கர்வத்தின் மயக்கத்தில் எப்போதும் மத்தனாய் இருப்பான். ‘ஆண்மை’ ‘உதாரத்தன்மை’ என்று காட்டிக்கொண்டே பாண்டவர்களை இடையறாது அவமதித்தான்; அந்தப் பாவி எப்போதும் அகந்தை மொழியே பேசினான். ‘பாண்டவர்களின் உதவியால் என் உயிர் காக்கப்பட்டது’ என்று எண்ணி அவன் நிச்சயம் வெட்கப்பட்டிருப்பான்; அவன் உள்ளம் துயரால் கலங்கியிருக்கும். வைசம்பாயனரே! அத்தகைய நிலையில் அவன் தன் தலைநகரில் எவ்வாறு நுழைந்தான்? விரிவாகச் சொல்லுங்கள். வைசம்பாயனன் கூறினான்—அரசே! தர்மராஜனிடம் விடைபெற்று, த்ருதராஷ்டிரனின் மகன் சுயோதனன் வெட்கத்தால் முகம் தாழ்த்தி, மிகுந்த துக்கத்துடனும் மனச்சோர்வுடனும் அந்த இடத்திலிருந்து புறப்பட்டான்.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Arrogance (ahaṅkāra) and habitual insult (apamāna) lead to moral reversal: when one is saved by those one wronged, shame (lajjā) and inner suffering arise. The passage highlights how adharma undermines dignity and how dependence exposes the fragility of pride.
Janamejaya asks how Duryodhana could return to Hastināpura after being captured and then freed through the Pāṇḍavas’ intervention. Vaiśampāyana replies that Duryodhana, having taken leave of Yudhiṣṭhira (Dharmarāja), departed in a downcast, ashamed, and deeply distressed state.