Shloka 88
इन्द्रद्युम्नोपाख्यानम्
Indradyumna Upākhyāna: On Kīrti, Smṛti, and Restoration
विक्रोशमानक्षान्योन्यं जनो गां पर्यटिष्यति । ततस्तुमुलसड्घाते वर्तमाने युगक्षये,प्रायः लोग स्वदेश छोड़कर दूसरे देशों, दिशाओं, नगरों और गाँवोंका आश्रय लेंगे और हा तात! हा पुत्र! इत्यादि रूपसे अत्यन्त दुःखद वाणीमें एक-दूसरेको पुकारते हुए इस पृथ्वीपर विचरेंगे। युगान्तकालमें संसारकी यही दशा होगी। उस समय एक ही साथ समस्त लोकोंका भयंकर संहार होगा
vikrośamānāḥ kṣāṇy anyonyaṃ jano gāṃ paryaṭiṣyati | tatas tumula-saṅghāte vartamāne yuga-kṣaye, prāyo lokāḥ sva-deśaṃ tyaktvā dvitīya-deśān diśo nagarāṇi grāmāṃś ca āśrayiṣyanti, “hā tāta! hā putra!” ity-ādi-rūpeṇa atyanta-duḥkha-vāṇyā parasparaṃ āhvayantaḥ pṛthivyāṃ vicariṣyanti | yugānta-kāle saṃsārasya eṣā daśā bhaviṣyati | tadā ekakālaṃ samasta-lokānāṃ bhayaṅkaraḥ saṃhāraḥ bhaviṣyati ||
மக்கள் ஒருவரை ஒருவர் அழைத்து அலறிக்கொண்டே பூமியெங்கும் அலைந்து திரிவார்கள். யுகம் முடிவுறும் வேளையில் எங்கும் பெரும் கலக்கம் நிறைந்த, நசுக்கும் பேராபத்து பரவும்போது, பெரும்பாலோர் தங்கள் தாய்நாட்டை விட்டுவிட்டு பிற நாடுகள், திசைகள், நகரங்கள், கிராமங்களில் அடைக்கலம் தேடுவார்கள். ‘அய்யோ தந்தையே! அய்யோ மகனே!’ போன்ற சோகத்தால் உடைந்த குரலால் ஒருவரை ஒருவர் அழைத்துக்கொண்டு இவ்வுலகில் அலைவார்கள். யுகாந்தத்தில் உலகின் நிலை இதுவே; அப்போது ஒரே தடவையில் எல்லா மக்களையும் தாக்கும் கொடிய அழிவு நிகழும்.
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of social order and the impermanence of worldly security: when dharma and stability decline toward a yuga’s end, fear, displacement, and grief spread, culminating in a sweeping dissolution (saṃhāra). It implicitly urges steadiness in dharma and detachment from overreliance on worldly arrangements.
Markandeya describes an apocalyptic yuga-end scenario: people, crying out for lost relatives, abandon their homelands and wander seeking refuge in other places as a violent, collective calamity unfolds, leading to a simultaneous, terrible destruction of all peoples.