Shloka 18
Śibi’s Weighing of Dharma
The Hawk and the Dove Trial) — शिबेर्धर्मतुला (श्येन-कपोतोक्तिः
नरश्रेष्ठ) इस देशमें दूसरी आश्वर्यकी बात यह है कि यहाँ निवास करनेवाले साधकको युगके अन्तमें पार्षदों तथा पार्वतीसहित इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले भगवान् शंकरका प्रत्यक्ष दर्शन होता है। इस सरोवरके तटपर चैत्र मासमें कल्याणकामी याजक पुरुष अनेक प्रकारके यज्ञोंद्वारा परिवारसहित पिनाकधारी भगवान् शिवकी आराधना करते हैं। इस तालाबमें श्रद्धापूर्वक स्नान एवं आचमन करके पापमुक्त हुआ जितेन्द्रिय पुरुष शुभ लोकोंमें जाता है; इसमें संशय नहीं है। यह सरोवर उज्जानक नामसे प्रसिद्ध है। यहाँ भगवान् स्कन्द तथा अरुन्धतीसहित महर्षि वसिष्ठने साधना करके सिद्धि एवं शान्ति प्राप्त की है ।। १४-- १७ || हृदश्न कुशवानेष यत्र पद्म॑ कुशेशयम् | आश्रमश्चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यदकोपना
hṛdaś ca kuśavāneṣa yatra padmaṁ kuśeśayam | āśramaś caiva rukmiṇyā yatrāśāmyad akopanā ||
நரசிறந்தவரே! இந்நாட்டில் இன்னொரு அதிசயம் உண்டு—இங்கே வாழும் சாதகன் யுகாந்தத்தில் பர்ஷதர்களுடனும் பார்வதியுடனும், விருப்பத்திற்கேற்ப ரூபம் தரிக்கும் பகவான் சங்கரனை நேரில் தரிசிப்பான். இந்த ஏரியின் கரையில் சைத்ர மாதத்தில் நன்மை நாடும் யாஜகர்கள் பரிவாரத்துடன் பலவகை யாகங்களால் பினாகதாரி பகவான் சிவனை ஆராதிக்கின்றனர். இந்தத் தடாகத்தில் பக்தியுடன் நீராடி ஆச்சமனம் செய்து பாவமகன்று, இந்திரியங்களை வென்றவன் நல்வுலகங்களை அடைவான்; இதில் ஐயமில்லை. இந்தச் சரோவர் ‘உஜ்ஜானக’ எனப் புகழ்பெற்றது. இங்கே பகவான் ஸ்கந்தரும், அருந்ததியுடன் மகரிஷி வசிஷ்டரும் தவம் செய்து சித்தியும் அமைதியும் பெற்றனர். மேலும்—இதுவே ‘குஷவான்’ எனப்படும் ஏரி; இங்கே குஷப் புல்களிடையே ‘குஷேசய’ தாமரை மலர்கிறது. இங்கேயே ருக்மிணியின் ஆசிரமமும் உள்ளது; கோபமற்ற மென்மையானவள் இங்கே அமைதியை அடைந்தாள்.
लोगश उवाच
Educational Q&A
The verse highlights tīrtha-like sacred space: natural purity (lake, lotus, kuśa) and the ethical ideal of inner pacification (śama) embodied by the ‘akopanā’—one free from anger—suggesting that holiness is tied to self-control and calmness.
The speaker points out a specific sacred locale—its lake, kuśa-grove, and lotus—and identifies an associated hermitage belonging to Rukmiṇī, noting that this is a place where she attained calmness.