Shloka 9
Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
अपश्यन्तश्न॒ पितरौ कथमूषुर्महावने । “तात! वे बचपनमें ही पिताके प्यारसे वंचित हो गये थे। मैंने ही सदा उनका लालन- पालन किया। मेरे पुत्र सिंह, व्याप्र और हाथियोंसे भरे हुए उस विशाल वनमें कैसे रहे होंगे? माता-पिताको न देखते हुए उन्होंने उस महान् वनमें किस प्रकार निवास किया होगा? ।। शड्खदुन्दुभिनिर्धोषिमदज्जै्वेणुनिस्चनै:
apasyantaś ca pitarau katham ūṣur mahāvane | “tāta! te bacapanam eva pitṛ-snehena vañcitā abhavan | mayā eva sadā teṣāṁ lālana-pālanaṁ kṛtam | mama putrāḥ siṁha-vyāghra-hasti-saṅkule tasmin viśāle vane kathaṁ nivasanty abhavan? mātā-pitarau na paśyantaḥ te mahāvane kathaṁ vāsaṁ kṛtavantaḥ?” || śaṅkha-dundubhi-nirdhoṣi-madājya-veṇu-niśvanaiḥ
வைசம்பாயனர் கூறினார்—தந்தை தாயைக் காணாமல் அவர்கள் அந்தப் பெருங்காட்டில் எவ்வாறு வாழ்ந்தனர்? ‘அன்பே! சிறுவயதிலிருந்தே அவர்கள் தந்தையின் அன்பை இழந்தவர்கள்; நானே எப்போதும் அவர்களைப் பேணி வளர்த்தேன். சிங்கம், புலி, யானை நிறைந்த அந்த விரிந்த வனத்தில் என் புதல்வர்கள் எவ்வாறு தாங்கினர்? பெற்றோரைப் பார்க்காமல் அவர்கள் அந்த மகாவனத்தில் எப்படித் தங்கினர்?’—என்று; அப்போது வனம் சங்கங்களின் முழக்கமும் துந்துபிகளின் இடிமுழக்கமும், துரியங்களின் பேரொலியும், புல்லாங்குழல்களின் விசில் போன்ற நாதமும் கொண்டு எதிரொலித்தது।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ethical weight of parental responsibility and compassion: deprivation of parental presence is portrayed as a profound hardship, and the caregiver’s duty (lālana-pālana) becomes a moral claim that intensifies grief and concern for the vulnerable.
Vaiśampāyana reports a lament: someone reflects that the children, deprived of a father’s love and unable to see their parents, must have suffered terribly while living in a vast forest filled with dangerous animals; the scene is framed amid loud martial or ceremonial sounds—conches, drums, and wind instruments—suggesting a charged public setting.