Shloka 12
अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
भगवान् जनार्दनने सबसे पहले प्रातः:काल ऋषियोंके मुखसे मंगलपाठ सुननेवाले देवराज इन्द्रकी भाँति विश्वस्त ब्राह्मणोंके मुखसे परम मधुर मंगलकारक पुण्याहवाचन सुनते हुए स्नान किया। फिर उन्होंने पवित्र तथा वस्त्राभूषणोंसे अलंकृत हो स्वन्ध्यावन्दन, सूर्योपस्थान एवं अग्निहोत्र आदि पूर्वह्ञिकृत्य सम्पन्न किये। इसके बाद बैलकी पीठ छूकर ब्राह्मगोंको नमस्कार किया और अग्निकी परिक्रमा करके अपने सामने प्रस्तुत की हुई कल्याणकारक वस्तुओंका दर्शन किया। तदनन्तर पाण्डुनन्दन युधिष्ठटिरकी बातोंपर विचार करके जनार्दनने अपने पास बैठे हुए शिनिपौत्र सात्यकिसे इस प्रकार कहा-- ॥| ८-- ११ || रथ आरोप्यतां शड्खश्षक्रं च गदया सह । उपासंगाश्ष शक््त्यश्ष सर्वप्रहरणानि च
vaiśaṃpāyana uvāca | bhagavān janārdanaḥ prātaḥkāle viśvastabrāhmaṇānāṃ mukhebhyaḥ paramamadhuraṃ maṅgalakārakaṃ puṇyāhavācanaṃ śṛṇvan snānaṃ cakāra | tataḥ pavitraḥ vastrābhūṣaṇair alaṅkṛtaḥ svasaṃdhyāvandanaṃ sūryopasthānam agnihotrādīni ca pūrvāhṇikṛtyāni samāpya | vṛṣabhapṛṣṭhaṃ spṛṣṭvā brāhmaṇān namaskṛtya agniṃ parikramya purataḥ prastutānāṃ kalyāṇakārakavastūnāṃ darśanaṃ cakāra | tadanantaraṃ pāṇḍunandana-yudhiṣṭhirasya vacanāni vicārya janārdanaḥ svopaviṣṭaṃ śiniputraṃ sātyakiṃ praty uvāca— | rathāropyatāṃ śaṅkhaś cakraṃ ca gadayā saha | upāsaṅgāś ca śaktyaś ca sarvapraharaṇāni ca ||
வைசம்பாயனன் கூறினான்— விடியற்காலையில் ஜனார்தனன், தேவராஜன் இந்திரன் முனிவர்களின் வாய்மொழி மங்களப் பாடல்களை முதலில் கேட்பதுபோல், நம்பிக்கைக்குரிய பிராமணர்களின் வாயிலிருந்து மிக இனிய, மங்களகரமான, பாவநீக்கும் புண்யாஹ வாசனையை கேட்டுக்கொண்டே நீராடினான். பின்னர் தூய்மையுடன் சுத்தமான ஆடைகளும் ஆபரணங்களும் அணிந்து, சந்த்யாவந்தனம், சூரியோபஸ்தானம், அக்னிஹோத்திரம் முதலிய முற்பகல் சடங்குகளை நிறைவேற்றினான். அதன் பின் மங்கலக் குறியீடாக காளையின் முதுகைத் தொட்டு, பிராமணர்களுக்கு வணங்கி, அக்னியை வலம் வந்து, முன்னே வைத்திருந்த நல்வரப் பொருட்களை தரிசித்தான். அதன் பின் பாண்டுநந்தன் யுதிஷ்டிரனின் சொற்களை சிந்தித்து, அருகில் அமர்ந்திருந்த ஷினியின் புதல்வன் சாத்தியகியை நோக்கி இவ்வாறு கூறினான்— “ரதத்தில் சங்கம், சக்கரம், கதையுடன், அம்புக்கூடங்கள், ஈட்டிகள் மற்றும் எல்லா வகை ஆயுதங்களையும் ஏற்றிவையுங்கள்.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even at the threshold of political crisis and impending war, right action begins with inner discipline: auspicious listening, purification, and completion of prescribed duties. The passage models dharma as a union of ritual order (nitya-karma) and responsible readiness for one’s role (here, strategic preparation).
Kṛṣṇa performs morning rites—hearing puṇyāha blessings, bathing, worshipping at sandhyā, honoring the Sun and fire, and observing auspicious customs. After reflecting on Yudhiṣṭhira’s words, he instructs Sātyaki to load the chariot with the conch, discus, mace, and other weapons, signaling imminent departure and martial preparation.