Shloka 3
अध्याय १६९ — भीष्मस्य पाण्डवसेनाप्रशंसा तथा शिखण्डिविषये नियमः
Bhīṣma’s Appraisal of Pāṇḍava Forces and His Constraint Regarding Śikhaṇḍin
लब्धास्त्रश्चित्रयोधी च मनस्वी च दृढव्रत: । संस्मरन् वै परिकलेशं स्वपितुर्विक्रमिष्यति,महाबाहु अभिमन्यु रथ-यूथपतियोंका भी यूथपति है। वह शत्रुनाशक वीर समरभूमिमें अर्जुन और श्रीकृष्णके समान पराक्रमी है। उसने अस्त्रविद्याकी विधिवत शिक्षा प्राप्त की है। वह युद्धकी विचित्र कलाएँ जानता है तथा दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाला और मनस्वी है। वह अपने पिताके क्लेशको याद करके अवश्य पराक्रम दिखायेगा
labdhāstraś citrayodhī ca manasvī ca dṛḍhavrataḥ | saṃsmaran vai parikleśaṃ svapitur vikramiṣyati || mahābāhuḥ abhimanyuḥ ratha-yūthapatīnām api yūthapatiḥ | sa śatru-nāśako vīraḥ samarabhūmau arjuna-śrīkṛṣṇayor iva parākramī | sa astravidyāyāḥ vidhivat śikṣāṃ prāptaḥ | sa yuddhasya vicitrāḥ kalāḥ jānāti tathā dṛḍhatayā vratam pālayitā manasvī ca | sa pituḥ kleśaṃ smṛtvā avaśyaṃ parākramaṃ darśayiṣyati ||
பீஷ்மர் கூறினார்—மகாபாகு அபிமன்யு ஆயுதவித்தையில் முழுமையாகப் பயிற்சி பெற்றவன்; போரின் பலவகை நுண்கலைகளில் தேர்ந்தவன்; மனவலிமை உடையவன், உறுதியான விரதம் கொண்டவன். தந்தை அனுபவித்த துன்பத்தை நினைத்தவுடன் அவன் நிச்சயம் வீரத்தை வெளிப்படுத்துவான். ரத-யூதபதிகளுக்குள்ளும் யூதபதி; பகைநாசக வீரன்; போர்க்களத்தில் அர்ஜுனனும் ஸ்ரீகிருஷ்ணனும் போலவே தடுக்கமுடியாதவன். முறையாக ஆயுதசாஸ்திரம் கற்றதால் போரின் நுண்ணிய யுக்திகளை அறிந்தவன்; ஒழுக்கத்தில் நிலைத்து, உறுதியான சங்கல்பத்துடன் பித்ருதுஃக நினைவால் தூண்டப்பட்டு அவன் தைரியத்தில் ஒருபோதும் தவறமாட்டான்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical ideal of kṣatriya discipline: proper training, steadfast vows, and courageous action. It also shows how remembrance of a parent’s hardship can become a moral impetus for righteous exertion—valor grounded in duty and resolve rather than mere aggression.
In Bhīṣma’s assessment of the warriors, he praises Abhimanyu as a highly trained and inventive fighter, a commander among commanders. Bhīṣma predicts that Abhimanyu will fight with exceptional courage, especially when he recalls his father’s suffering, and compares his battlefield prowess to that of Arjuna and Kṛṣṇa.