Shloka 353
Yuddha-yajña-vyākhyāna (The Battle as Sacrifice): Ambarīṣa–Indra Saṃvāda
नदी योधस्य संग्रामे तदस्याव भृथं स्मृतम् । जिस योद्धाके युद्धरूपी यज्ञमें रक्तकी नदी प्रवाहित होती है
nadī yodhasya saṅgrāme tad asyāva bhṛthaṃ smṛtam |
அம்பரீஷர் கூறினார்—யோத்தனுக்குப் போர்க்களத்தில் ஓடும் இரத்தநதி அவனுடைய அவப்ருத ஸ்நானம், யாகத்தின் இறுதிச் சுத்திகரண ஸ்நானம் எனக் கருதப்படுகிறது. யுத்த-யஜ்ஞத்தில் நுழைந்தவனுக்கு அந்த அச்சமூட்டும், கடக்க அரிதான ஓட்டமும் யாக நிறைவு-சுத்தியாகவே அமைகிறது. இரத்தமே அதன் நீர்; முரசுகளின் முழக்கம் அதன் நீர்வாழ் உயிர்கள்; வீரர்களின் எலும்புகள் கற்கள்-மணல்போல்; அதில் இறங்குதல் மிகக் கடினம். மாம்சமும் சோணிதமும் அதன் சேறு; கேடயமும் வாளும் அதன் படகுபோல்; கேசமெனும் பாசியும் புல்லும் அதை மூடுகின்றன. வெட்டப்பட்ட குதிரைகள், யானைகள், ரதங்கள் இறங்கும் படிக்கட்டுகள்; கொடிகள் கரையோர வேயில்களின் கொடிபோல்; கொல்லப்பட்ட யானைகளையும் அது அடித்துச் செல்கிறது. இரத்தநீரால் அது நிரம்பியுள்ளது; கரை கடக்க விரும்புவோர்க்கு அது மிகத் துரிதரமானது; இறந்த யானைகள் பெரிய முதலைகள்போல். பரலோகத் திசை நோக்கி ஓடும் அந்த நதி அமங்கலமாய் தோன்றுகிறது; ஈட்டி மற்றும் வாள் அதைத் தாண்டப் பெரிய படகுகள்போல். கழுகு, கங்க், காகம் சிறு படகுகள்போல்; அதன் அருகே ராட்சசர்கள் உலாவுகின்றனர்; அது பயந்தவர்களை மயக்கத்தில் ஆழ்த்துகிறது.
अम्बरीष उवाच
Educational Q&A
The verse uses Vedic ritual language to interpret a warrior’s battle as a solemn, duty-bound rite: the terrifying blood-river of combat is likened to the avabhṛtha bath that completes a sacrifice, suggesting that for a kṣatriya acting within dharma, endurance and courage in battle carry a ritual-ethical significance rather than being mere brutality.
Ambarīṣa is speaking and introduces a metaphor: in the ‘war-sacrifice,’ the battlefield becomes a river of blood, and for the warrior that river is treated as the concluding sacrificial bath (avabhṛtha). The surrounding prose elaborates the metaphor with vivid battlefield details (blood, bones, weapons, drums), emphasizing the dreadfulness and difficulty of ‘crossing’ it.