Shloka 44
आपद्धर्मे वैश्यवृत्तिः, विक्रय-निषेधाः, तथा ब्रह्म-क्षत्र-सम्बन्धः
Emergency Livelihood, Prohibited Trade, and Brahman–Kshatra Regulation
कुन्तीनन्दन! जैसे काठका हाथी, चमड़ेका हिरन, हिजड़ा मनुष्य, ऊसर खेत तथा वर्षा न करनेवाला बादल--ये सब के सब व्यर्थ हैं, उसी प्रकार अपढ़ ब्राह्मण तथा रक्षा न करनेवाला राजा भी सर्वथा निरर्थक हैं ।। नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्न निवर्तयेत् । स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम्
kuntīnandana! yathā kāṣṭhako hastī, carmakṛto hariṇaḥ, ṣaṇḍho manuṣyaḥ, ūṣaraṃ kṣetram tathā vṛṣṭim akurvan meghaḥ—ete sarve vyarthāḥ; tathāvidha eva apāṭhito brāhmaṇaḥ arakṣitā ca rājā sarvathā nirarthakau. nityaṃ yas tu sataḥ rakṣed asataś ca nivartayet | sa eva rājā kartavyas tena sarvam idaṃ dhṛtam ||
பீஷ்மர் கூறினார்—குந்தியின் மகனே! மரத்தால் செய்யப்பட்ட யானை, தோலால் செய்யப்பட்ட மான், இல்லறத்தின் இயல்பான நோக்கங்களை நிறைவேற்ற இயலாத நபுஞ்சகன், உவர்நிலமாகிய பாழ் வயல், மழை பொழியாத மேகம்—இவை அனைத்தும் பயனற்றவை; அதுபோல கல்வியற்ற பிராமணனும் பாதுகாப்பு செய்யாத அரசனும் முற்றிலும் நோக்கமற்றவர்கள். எவன் எப்போதும் சத்புருஷர்களைக் காக்கிறானோ, தீயவர்களைத் தண்டித்து தீச்செயலிலிருந்து தடுக்கிறானோ—அவனையே அரசனாக்க வேண்டும்; அவனால் தான் இந்த உலக ஒழுங்கு தாங்கப்படுகிறது.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s legitimacy is defined by function: constant protection of the righteous and active restraint of wrongdoing. Without protection, kingship becomes purposeless; likewise, without learning, a Brahmin fails in the role of preserving and teaching dharma.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on rājadharma (the duties of a king). Here he uses vivid analogies of ‘useless’ things to stress that social offices (Brahminhood and kingship) are meaningful only when their defining duties—learning/teaching and protection/governance—are actually performed.