Previous Verse
Next Verse

Shloka 68

Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)

इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें ब॒हस्पतिजीका उपदेशविषयक अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ,विगृह्मयासनमित्येव यात्रां सम्परिगृह च । दैधीभावस्तथान्येषां संश्रयो5थ परस्य च युधिष्ठिर! इनमेंसे जो छः गुण कहे गये हैं, उनका परिचय सुनो, शत्रुसे संधि करके शान्तिसे बैठ जाना, शत्रुपर चढ़ाई करना, वैर करके बैठे रहना, शत्रुको डरानेके लिये आक्रमणका प्रदर्शनमात्र करके बैठ जाना, शत्रुओंमें भेद डलवा देना तथा किसी दुर्ग या दुर्जय राजाका आश्रय लेना

vigṛhya āsanam ity eva yātrāṁ samparigṛhya ca | daidhībhāvas tathānyesāṁ saṁśrayo ’tha parasya ca ||

yudhiṣṭhira! imeṣāṁ ṣaḍ-guṇānāṁ paricayaṁ śṛṇu—śatrunā saha sandhiṁ kṛtvā śāntena upaviśanam, śatror upari yātrā (abhyāgamanam), vigrahaṁ kṛtvā sthānam, ākramaṇa-pradarśana-mātreṇa bhīṣaṇaṁ kṛtvā sthānam, śatrūṇāṁ madhye bheda-praveśanam, tathā durge vā durjaye rājani āśraya-grahaṇam.

யுதிஷ்டிரா! அரசநீதியின் ஆறு வழிமுறைகள் இவை—சமாதானம் (சந்தி), போர் (விக்ரஹம்), நிலைபெறுதல் (ஆசனம்), படையெடுப்பு (யாத்திரை), பகைவரிடையே பிளவு உண்டாக்குதல் (தைதீபாவம்), மற்றும் அடைக்கலம் நாடுதல் (சம்ஶ்ரயம்: கோட்டையிலோ வெல்லற்கரிய அரசனிடமோ). காலத்திற்கேற்ப இவற்றைச் செயல்படுத்தி அரசன் நாட்டைக் காக்கிறான்.

विगृह्यhaving opposed / having broken (relations)
विगृह्य:
TypeVerb
Rootवि-ग्रह्
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund)
आसनम्sitting still; remaining quiet
आसनम्:
Karma
TypeNoun
Rootआसन
FormNeuter, Accusative, Singular
इतिthus; as (called)
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
एवindeed; just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
यात्राम्march; expedition
यात्राम्:
Karma
TypeNoun
Rootयात्रा
FormFeminine, Accusative, Singular
सम्परिगृह्यhaving undertaken / having adopted
सम्परिगृह्य:
TypeVerb
Rootसम्-परि-ग्रह्
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund)
and
:
TypeIndeclinable
Root
दैधीभावःduplicity; creating dissension (policy of sowing division)
दैधीभावः:
Karta
TypeNoun
Rootदैधीभाव
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाlikewise; also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
अन्येषाम्of others
अन्येषाम्:
TypeAdjective
Rootअन्य
FormMasculine/Neuter, Genitive, Plural
संश्रयःseeking shelter; alliance/protection
संश्रयः:
Karta
TypeNoun
Rootसंश्रय
FormMasculine, Nominative, Singular
अथthen; and now
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
परस्यof another; of the enemy/other party
परस्य:
TypeAdjective
Rootपर
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root

वसुमना उवाच

V
Vasumanā
Y
Yudhiṣṭhira
E
enemy (śatru)
F
fortress (durga)
F
formidable king (durjaya rājā)

Educational Q&A

A king should know and deliberately choose among six strategic policies—peace, march, hostility, intimidation by show of force, creating dissension, and seeking shelter—so that action is guided by circumstance and restrained by rajadharma rather than impulse.

In the Shanti Parva’s instruction on royal duty, Vasumanā addresses Yudhiṣṭhira and enumerates key options of political-military conduct, framing them as recognized ‘measures’ a ruler may adopt toward enemies and rival powers.