Shloka 5
Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)
क्षत्रिय ब्रह्मचारी धर्मपालनकी इच्छा रखकर अनेक शास्त्रोंके ज्ञानका उपार्जन तथा गुरुशुश्रूषा करते हुए अकेला ही नित्य ब्रह्मचर्य-आश्रमके धर्मका आचरण करे। यह बात ऋषिलोग परस्पर मिलकर कहते हैं ।। सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते प्रियाप्रिये वर्जयन्नेव यत्नात् । चातुर्वर्ण्यस्थापनात् पालनाच्च तैस्तैयोंगिर्नियमैरौरसैश्ल,जनसाधारणके लिये व्यवहार आरम्भ होनेपर राजा प्रिय और अप्रियकी भावनाका प्रयत्नपूर्वक परित्याग करे। भिन्न-भिन्न उपायों, नियमों, पुरुषार्थों तथा सम्पूर्ण उद्योगोंके द्वारा चारों वर्णोकी स्थापना एवं रक्षा करनेके कारण क्षात्रधर्म एवं गृहस्थ-आश्रमको ही सबसे श्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण धर्मोंसे सम्पन्न बताया गया है; क्योंकि सभी वर्णोके लोग उस क्षात्र- धर्मके सहयोगसे ही अपने-अपने धर्मका पालन करते हैं। क्षत्रियधर्मके न होनेसे उन सब धर्मोका प्रयोजन विपरीत होता है; ऐसा कहते हैं
indra uvāca | kṣatriyo brahmacārī dharmapālanecchayā nānāśāstrajñānopārjanaṃ guruśuśrūṣāṃ ca kurvan eko nityaṃ brahmacaryāśramadharmam ācaret—iti ṛṣayaḥ parasparaṃ saṃmilitā vadanti || sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayann eva yatnāt | cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca tais tair yogair niyamair aurasaḥ puruṣārthaiḥ sarvodyogaiś ca kṣātradharmaṃ gṛhasthāśramaṃ caiva sarvaśreṣṭhaṃ sarvadharmasampannaṃ prāhur yato hi sarvavarṇāḥ kṣātradharmasahāyena svadharmaṃ pālayanti | kṣātradharmābhāve teṣāṃ sarvadharmāṇāṃ prayojanaṃ viparītaṃ bhavatīti vadanti ||
இந்திரன் கூறினான்— பிரம்மச்சாரியாகிய க்ஷத்திரியன் தர்மத்தைப் பேணும் நோக்குடன் பல சாஸ்திரங்களைப் பயின்று, குருவைச் சேவித்து, கட்டுப்பாட்டுடன்—தனிமையிலிருந்தாலும்—எப்போதும் பிரம்மச்சர்ய-ஆசிரமத்தின் கடமைகளை ஆற்ற வேண்டும்; இவ்வாறு ரிஷிகள் ஒருமனதாகச் சொல்கிறார்கள். மேலும் பொதுமக்களின் பரிவர்த்தனைகளும் உலகியற் காரியங்களும் தொடங்கும்போது, அரசன் முயன்று தனிப்பட்ட விருப்பு-வெறுப்புகளைத் துறக்க வேண்டும். பல்வேறு வழிமுறைகள், நியமங்கள், புருஷார்த்தங்கள், முழுமையான முயற்சிகள் ஆகியவற்றால் நான்கு வர்ணங்களையும் நிறுவி காக்கும் காரணத்தால், மரபு க்ஷாத்ரதர்மத்தையும் கிருஹஸ்த ஆசிரமத்தையும் எல்லாத் தர்மங்களாலும் நிறைந்த, மிகச் சிறந்ததாகப் புகழ்கிறது; ஏனெனில் எல்லா வர்ணங்களும் க்ஷாத்ரதர்மத்தின் துணையாலேயே தத்தம் தர்மங்களை நிலைநிறுத்த முடிகிறது. க்ஷத்திரியதர்மம் இல்லையெனில் அந்தத் தர்மங்களின் நோக்கம் புரட்டிப் போய் எதிர்மாறாகிவிடும் என்று கூறப்படுகிறது.
इन्द्र उवाच
Educational Q&A
A ruler-in-training must combine disciplined study and service to the teacher with strict self-restraint, and once engaged in public governance must renounce personal bias (likes/dislikes). Kṣātra-dharma—protecting and stabilizing the four varṇas—is presented as indispensable, because other social and religious duties function properly only when protected by just royal power.
Indra addresses principles of conduct for a kṣatriya: first as a brahmacārin devoted to learning and guru-service, then as a king entering public administration. He reports the consensus of the seers that impartial governance and the protection of the social order make kṣatriya-dharma (along with the householder foundation) central to the maintenance of dharma in society.