Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
महाभारत &«€ ७» कक राजासे हीन प्रजाकी ब्रह्माजीसे राजाके लिये प्रार्थना यात्राकालाश्ष चत्वारस्त्रिवर्गस्थ च विस्तर: । विजयो धर्मयुक्तश्व तथार्थविजयश्व ह,शत्रुओंपर चढ़ाई करनेके चार- अवसर, त्रिवर्गके विस्तार, धर्म-विजय, अर्थ-विजय तथा आसुर-विजयका भी कक्त ग्रन्थमें पूर्णरूपसे वर्णन किया गया है। मन्त्री, राष्ट्र, दुर्ग, सेना और कोष--इन पाँच वर्गोंके उत्तम, मध्यम और अधम भेदसे तीन प्रकारके लक्षणोंका भी प्रतिपादन किया गया है
bhīṣma uvāca | mahābhārate 'smin granthe prajāyā rājahīnatve brahmaṇā rājñe kṛtā prārthanā yātrākālāś ca catvāras trivaragasya ca vistaraḥ | vijayo dharmayuktaś ca tathārthavijaya eva ca āsuravijayaś ca | śatrūṇām upari yātrāyāś catvāraḥ kālāḥ, trivaragasya vistaraḥ, dharmavijayaḥ, arthavijayaḥ, āsuravijayaś ca—etad api granthe pūrṇarūpeṇa varṇitam | mantrī rāṣṭra durga senā kośa iti pañcavargāṇāṃ uttama-madhyama-adhama-bhedena trividha-lakṣaṇam api pratipāditam ||
பீஷ்மர் கூறினார்—இந்த மகாபாரதத்தில், அரசன் இன்றிப் பிரஜைகள் இருந்தபோது, பிரம்மா அரசாட்சியின் படைப்பிற்காக வேண்டிய முறையும் முழுமையாக விளக்கப்பட்டுள்ளது. பகைவர்மீது அரசுப் பயணம் மேற்கொள்ள வேண்டிய நான்கு உரிய காலங்கள், திரிவர்கம் (தர்மம், அர்த்தம், காமம்) பற்றிய விரிவுரை, மேலும் வெற்றியின் வகைகள்—தர்மவெற்றி, அர்த்தவெற்றி, ஆசுர (அதர்ம) வெற்றி—இவை அனைத்தும் விரிவாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளன. மேலும் அமைச்சர், நாடு, கோட்டை, சேனை, களஞ்சியம்—இந்த ஐந்து அரசுத் தூண்களுக்கான உத்தம, மத்தியம, அதம என்ற மூவகை இலக்கணங்களும் நிர்ணயிக்கப்பட்டுள்ளன.
भीष्म उवाच