Shloka 23
अध्याय ५७ — राज्ञः नित्यप्रयत्नः, रक्षा-प्रधानता, तथा त्याग-नीतिः
Chapter 57: Constant Royal Vigilance, Primacy of Protection, and Principles of Dismissal
शूरान् भक्तानसंहार्यान् कुले जातानरोगिण: । शिष्टान् शिष्टाभिसम्बन्धान्मानिनो$नवमानिन:
bhīṣma uvāca |
śūrān bhaktān asaṃhāryān kule jātān aroginaḥ |
śiṣṭān śiṣṭābhisambandhān mānino ’navamāninaḥ ||
பீஷ்மர் கூறினார்—அரசன் எப்போதும் துணையர்களாகத் தேர்ந்தெடுக்க வேண்டியோர்: வீரரும் பக்தரும், பகைவர் பிளக்க இயலாதவரும்; நல்ல குலத்தில் பிறந்த, ஆரோக்கியமான, நாகரிகமான, நாகரிகர்களுடன் தொடர்புடையவரும்; தன்னம்பிக்கையுடன் பிறரை இழிவுபடுத்தாதவரும். அவர்கள் தர்மத்தில் நிலைத்தோர், கல்வியறிவினர், உலகநடத்தை அறிந்தோர், பகைவரின் இயக்கங்களை கவனிப்போர், உள்ளார்ந்த நற்குணம் கொண்டோர், மலைபோல் அசையாதோர். இத்தகையோருக்கு அரசன் செல்வம் அளித்து பரிசளித்து, இன்பவசதிகளில் தன்னுடன் ஒப்பாக வைத்திட வேண்டும். இரண்டு அம்சங்களில் மட்டுமே அரசன் அவர்களை மீறி நிற்க வேண்டும்—அரசச் சத்திரம் தாங்குதல் மற்றும் ஆணையிடும் அதிகாரம்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that a king’s strength rests on selecting and honoring aides of proven courage, loyalty, good conduct, learning, and social refinement—men who keep their dignity without humiliating others—and that such helpers should be rewarded almost like the king, with only royal insignia and command marking the king’s higher station.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira on how a ruler should appoint and treat close assistants: identify virtuous, steadfast supporters and secure their loyalty through respect, prosperity, and near-equal comfort, while maintaining the king’s unique symbols of sovereignty.