Shloka 116
Puruṣaikatva-vyākhyāna: The One Virāṭ Puruṣa and the Many ‘Puruṣas’
Rudra–Brahmā Saṃvāda
कस्य वै को मतः कामो ब्रूत सत्य॑ द्विजोत्तमा: । तब राजा वसुने हाथ जोड़कर उन सबसे पूछा--'विप्रवरो! आपलोग सच-सच बताइये, आपलोगोंमेंसे किस पक्षको कौन-सा मत अभीष्ट है? कौन अजका अर्थ बकरा मानता है और कौन अन्न?”
kasya vai ko mataḥ kāmo brūta satyaṃ dvijottamāḥ |
பீஷ்மர் கூறினார்—“பிராமணச் சிறந்தோர்களே, உண்மையாய் சொல்லுங்கள்—யாருக்கு எந்தக் கருத்து விருப்பம்?” அப்போது அரசன் வசு கைகூப்பி கேட்டான்—“விப்ரவர்களே, தெளிவாகக் கூறுங்கள்—‘அஜ’ என்பதைக் யார் ஆடு எனக் கொள்கிறார், யார் தானியம் எனக் கொள்கிறார்? தீர்ப்பு வஞ்சனையின்றி அமைய வேண்டும்.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds satya (truthfulness) and clarity in counsel: when words admit multiple meanings, ethical decision-making requires openly stating one’s intended interpretation rather than manipulating ambiguity for advantage.
Bhishma recounts a scene where King Vasu, with folded hands, asks the Brahmins to declare honestly which meaning they accept—whether ‘aja’ should be understood as ‘goat’ or as ‘grain/food’—so he can judge or act without bias.