Shloka 16
अश्वशिरो-आख्यानम्
Aśvaśiras / Hayaśiras Narrative: Retrieval of the Vedas
सदेवासुरगन्धर्वा: सकिन्नरमहोरगा: । जब वहाँ भगवान् नर और नारायणके नित्यकर्मका समय हुआ, उसी समय नारदजीके मनमें उनके दर्शनके लिये बड़ी उत्कण्ठा हुई। वे सोचने लगे, “अहो! यह उन्हीं भगवान्का स्थान है, जिनके भीतर देवता, असुर, गन्धर्व, किन्नर और महान् नागोंसहित सम्पूर्ण लोक निवास करते हैं ।। एका मूर्तिरियं पूर्व जाता भूयश्नतुर्विधा,नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा । 'पहले ये एक ही रूपमें विद्यमान थे; फिर धर्मकी वंश-परम्पराका विस्तार करनेके लिये ये चार विग्रहोंमें प्रकट हुए। इन चारोंने अपने उपार्जित धर्मसे धर्मदेवकी वंश- परम्पराको बढ़ाया है। अहो! इस समय नर, नारायण, कृष्ण और हरि--इन चारों देवताओं ने धर्मपर बड़ा अनुग्रह किया है
sadevāsuragandharvāḥ sakinnarāmahoragāḥ | yadā tatra bhagavato nara-nārāyaṇayoḥ nityakarmakālaḥ samabhavat tadā nāradasya manasi teṣāṃ darśanāya mahān utkaṇṭhā samajāyata | sa cintayāmāsa—“aho! etad eva teṣāṃ bhagavatāṃ sthānaṃ yatra devāḥ asurāḥ gandharvāḥ kinnarāḥ mahā-uragāś ca samastā lokāś ca antar-niviṣṭāḥ || ekā mūrtir iyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaś caturvidhā | nara-nārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā ||”
பீஷ்மர் கூறினார்—தேவர்கள், அசுரர்கள், கந்தர்வர்கள், கின்னரர்கள், மகாநாகர்கள் உட்பட எல்லா உலகங்களும் யாருடைய உள்ளே தங்கியுள்ளனவோ, இது அவரே ஆன பகவானின் திருத்தலம். பகவான் நர-நாராயணரின் நித்தியக் கடமைகளுக்கான நேரம் வந்தபோது, நாரதரின் உள்ளம் அவர்களைத் தரிசிக்கத் தீவிர ஏக்கம் கொண்டது. அவர் மனத்தில் எண்ணினார்—“அஹோ! இதுவே அந்தப் புனித நிலையம்; இதில் தேவர்-அசுரர்-கந்தர்வர்-கின்னரர்-மகோரகர் உடன் எல்லா உலகங்களும் குடிகொண்டுள்ளன. முன்பு ஒரே தெய்வ வடிவம் இருந்தது; பின்னர் தர்மத்தின் குல-பரம்பரையை விரிவாக்குவதற்காக அது நான்கு வடிவங்களாக வெளிப்பட்டது—நரன், நாராயணன், கிருஷ்ணன், ஹரி. தாம் ஈட்டிய தர்மத்தாலும் உறுதியான நீதியாலும் இந்நால்வரும் தர்மத்தின் தொடர்ச்சியை வளர்த்தனர்; அஹோ, இன்று தர்மத்திற்கு அவர்கள் பெரும் அருள் செய்துள்ளனர்.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is sustained not merely by abstract rules but by exemplary divine and sage-like embodiments. The verse frames Nara, Narayana, Krishna, and Hari as a fourfold manifestation that actively strengthens the continuity of Dharma through disciplined practice and merit, showing that righteous order is preserved by lived, enacted righteousness and divine grace.
At the moment when Nara and Narayana begin their daily obligatory observances, Narada becomes intensely eager to see them. He recognizes their abode as the locus in which all beings and worlds are contained, and he reflects on the doctrine that one divine reality manifested into four forms—Nara, Narayana, Krishna, and Hari—for the expansion and protection of Dharma’s tradition.