Shloka 156
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
बल॑ कोशममात्यांश्व॒ कस्यैतानि न वा नूप । नरेश्वरर आप जो इस नगरको, राष्ट्रको, सेनाको तथा कोष और मन्त्रियोंको भी “ये सब मेरे हैं' ऐसा कहते हुए अपना मानते हैं, वह आपका भ्रम ही है। मैं पूछती हूँ, ये सब किसके हैं और किसके नहीं हैं? ।।
balaṁ kośam amātyāṁś ca kasyaitāni na vā nṛpa | mitrāmātyapuraṁ rāṣṭraṁ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ ||
பீஷ்மர் கூறினார்—அரசே! படைபலமும், கருவூலமும், அமைச்சர்களும்—இவை யாருடையவை? யாருடையவை அல்ல? நகரம், நாடு, படை, கருவூலம், ஆலோசகர்கள்—‘இவை அனைத்தும் எனது’ என்று உரிமை கொண்டாடுவது மயக்கமே. சொல்லுங்கள்: இவை உண்மையில் யாருடையவை, யாருடையவை அல்ல? நண்பர்/கூட்டாளிகள், அமைச்சர்கள், நகரம், நாடு, தண்டம் (தண்டநீதி/அடக்க அதிகாரம்), கருவூலம், அரசன்—இவையே அரசாட்சியின் ஏழு அங்கங்கள் என்று கூறப்படுகின்றன. இவை ஒன்றையொன்று தாங்குவதாலேயே அரசு நிலைபெறும்; ஆகவே ஞானிகள் உரிமை பற்றில் ஒட்டாமல், தர்மப்படி ஆட்சியை நடத்துவர்.
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma challenges the king’s sense of possessive ownership over the apparatus of rule. Power is constituted by interdependent ‘limbs’—allies, ministers, city, realm, coercive authority, treasury, and the king—so a ruler should govern as a trustee under dharma rather than as an owner driven by delusion.
In the Śānti Parva’s instruction on kingship, Bhīṣma addresses the king and reframes the nature of sovereignty: the state is not a personal possession but a system of mutually supporting elements. He uses this to guide ethical governance and restraint in royal conduct.