Shloka 20
राजधर्मः, दण्डनीतिः, कर्तृत्व-विचारः च
Royal Duty, Lawful Discipline, and the Question of Agency
(३) नरेश्वर! यदि ऐसा मानते हो कि युद्ध करनेवाले दो व्यक्तियोंमेंसे एकका मरना निश्चित ही है, अर्थात् वह स्वभाववश हठात् मारा गया है, तब तो स्वभाववादीके अनुसार भूत या भविष्य कालमें किसी अशुभ कर्मसे न तो तुम्हारा सम्पर्क था और न होगा ही ।।
nareśvara! yadi evaṃ manyase yuddha-kārayor dvayor madhye ekasya maraṇaṃ niyataṃ, sa svabhāvavaśād haṭhāt hata iti, tadā svabhāvavādināṃ mate bhūta-bhaviṣya-kālayoḥ aśubha-karmaṇā na tava saṃsparśo 'bhūt na ca bhaviṣyati. athābhipatti-lokasya kartavyā puṇya-pāpayoḥ; abhipannam idaṃ loke rājñām udyata-daṇḍanam.
நரேசுவரா! போரிடும் இருவரில் ஒருவன் மரணம் உறுதி—இயற்கை காரணமாகத் திடீரென அவன் வீழ்கிறான்—என்று நீ கருதினால், இயற்கைவாதக் கோணத்தில் கடந்த காலத்திலும் வருங்காலத்திலும் உனக்கு எந்தத் தீச்செயலுடனும் தொடர்பில்லை. ஆனால் மக்களுக்கு இன்பமும் துன்பமும் புண்ணிய–பாவ காரணத்தாலேயே உண்டாகிறது; காரணமின்றி செயல் நிகழாது என்று நீ சொன்னால், அந்தக் காரணமான பிராரப்தம் தர்ம–அதர்ம வடிவமே என்று அறிய வேண்டும்; தர்ம–அதர்மத் தீர்ப்பு சாஸ்திரத்தாலேயே. மேலும் சாஸ்திரப்படி உலகில் அடங்காதவர்களைத் தண்டிப்பது அரசர்களுக்கு முற்றிலும் உரியது. ஆகவே எந்தக் கோணத்திலும் உனக்கு துயரப்படக் காரணமில்லை.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa offers a two-pronged argument to dissolve grief: if one adopts strict naturalism (svabhāva), then no moral blame attaches; if one adopts karmic causality, then dharma/adharma—known through śāstra—grounds royal punishment, making the king’s enforcement of order ethically justified.
In Śānti Parva’s instruction to the king, Vyāsa addresses the king’s sorrow and moral doubt about violence and responsibility, arguing that whether one explains death by nature or by karma, the king’s duty to punish the unruly remains proper and grief is unwarranted.