Shloka 43
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
इतना ही सांख्यदर्शन है। सांख्यके विद्वान् तत्त्वोंकी संख्या (गणना) करते और प्रकृतिको ही जगत्का कारण बताते हैं। इसीलिये इस दर्शनका नाम सांख्यदर्शन है ।।
tattvāni ca caturviśat pari-saṅkhyāya tattvataḥ | sāṅkhyāḥ saha prakṛtyā tu niṣtattvāḥ pañcaviṃśakaḥ || sāṅkhyavettāḥ puruṣaṃ prakṛti-sahitaṃ caturviṃśati-tattvānāṃ parigaṇanāt paraṃ puruṣaṃ jaḍa-tattvebhyo bhinnaṃ pañcaviṃśaṃ niścayanti ||
வசிஷ்டர் கூறினார்— இதுவே சாங்க்ய உபதேசத்தின் பொருள். சாங்க்ய அறிஞர்கள் தத்துவங்களை எண்ணிக்கையால் கணித்து, உலகின் காரணமாகப் பிரகிருதியையே கூறுகின்றனர்; அதனால் இதற்கு ‘சாங்க்யம்’ என்ற பெயர். அவர்கள் பிரகிருதியுடன் கூடிய இருபத்துநான்கு தத்துவங்களைத் துல்லியமாக எண்ணி, அந்த ஜடத் தத்துவங்களிலிருந்து வேறான சைதன்ய பரமபுருஷனை இருபத்தைந்தாம் தத்துவமாக உறுதிப்படுத்துகின்றனர்.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Sāṅkhya is defined by its method of enumerating reality: it counts the twenty‑four material principles with Prakṛti as the causal basis of the world, and then posits a distinct twenty‑fifth principle—Puruṣa, pure consciousness—separate from inert matter. The ethical thrust is discernment: freedom comes from knowing the Self as other than nature’s changing constituents.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha explains to his listener what ‘Sāṅkhya’ means and why it bears that name. He summarizes the doctrine’s key move—systematic enumeration of categories and the decisive separation of Puruṣa from Prakṛti—framing it as a guide to right understanding and inner peace.