Shloka 31
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहु: सांख्या योगाश्व सर्वश: । बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyā yogāś ca sarvaśaḥ | buddhyamānaṃ mahāprājñam abuddha-parivarjanāt ||
சாங்க்யரும் யோகியும் எல்லாவிதமாகவும் புத்திக்கு அப்பாற்பட்டது என்று கூறும் அந்த யதார்த்தம்—மகாப்ரஞ்ஞை உடையது; அகங்காரம் முதலிய அசைதன்யக் காரணிகளை நீக்கினால் எஞ்சும் சின்மயத் தத்துவமாக அறியப்படுவது—அதே பரமாத்மா. அது ‘அறியப்படாதது’, ‘அவ்யக்தம்’, ‘சகுண ஈச்வரன்’ என்றும் ‘நிர்குண ஈச்வரன்’ என்றும், ‘நித்தியம்’ என்றும் ‘அதிஷ்டாதா’ என்றும் சொல்லப்படுகிறது. ஆகவே சாங்க்ய-யோகத்தில் தேர்ந்தும் பரமத்தத்துவத்தை நாடும் ஞானிகள்—பிரக்ருதி மற்றும் அதன் குணங்கள் (இருபத்திநான்கு தத்துவங்கள்) அப்பால் உள்ள இருபத்திஐந்தாம் தத்துவம் பரமாத்மாவே என்று உணர்கிறார்கள்.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Self (Paramātmā/Puruṣa) is beyond the reach of ordinary intellect and is realized when insentient constituents like ego and other material principles are negated; in Sāṅkhya-Yoga terms, it is the twenty-fifth principle transcending Prakṛti’s twenty-four categories.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha explains to his listener a Sāṅkhya-Yoga framework: how sages describe the ultimate Reality and how it stands apart from the material constituents, guiding the seeker toward discriminative insight and renunciation of the non-self.