Shloka 24
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
भूतसर्गमहड्कारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव । अहड्कारेषु सर्वेषु चतुर्थ विद्धि वैकृतम्
bhūtasargamahaṅkārāt tṛtīyaṁ viddhi pārthiva | ahaṅkāreṣu sarveṣu caturthaṁ viddhi vaikṛtam, pṛthvīnatha ||
வசிஷ்டர் கூறினார்— “ஓ பார்திவா, அகங்காரத்திலிருந்து எழும் படைப்பை மூன்றாம் ஸர்க்கம் என அறிக; அதிலிருந்தே சூக்ஷ்ம பூதங்களின் வெளிப்பாடு நிகழ்கிறது. மேலும், ஓ பூமிநாதா, சாத்த்விகம், ராஜசம், தாமசம் என அகங்காரத்தின் எல்லா வடிவங்களிலிருந்தும் வேறுபட்டு தோன்றும் படைப்பு நான்காம் ‘வைக்ருத-ஸர்க்கம்’ என்று அறிக।”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse maps creation in Sāṅkhya terms: from ahaṅkāra arises the emanation of subtle elements (a ‘third’ creation), and from the differentiated modes of ahaṅkāra—sāttvika, rājasa, and tāmasa—arises the ‘vaikṛta’ (derivative/modified) creation. The ethical thrust is that understanding the mind’s ego-principle as a cosmic process helps loosen personal identification and supports detachment and liberation.
In Śānti Parva’s didactic setting, Vasiṣṭha instructs a king on metaphysical doctrine. Here he classifies stages of creation, naming the third as the element-emanation from ahaṅkāra and the fourth as the vaikṛta creation produced through the three guṇa-conditioned forms of ahaṅkāra.