Shloka 14
अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
वाचो वेगं मनस: क्रोधवेगं विधित्सावेगमुदरोपस्थवेगम् | एतान् वेगान् यो विषहेदुदीर्णा- स्तं मन्येडहं ब्राह्म॒णं वै मुनिं च
vāco vegaṁ manasaḥ krodha-vegaṁ vidhitsā-vegam udaropastha-vegam | etān vegān yo viṣahed udīrṇās taṁ manye ’haṁ brāhmaṇaṁ vai muniṁ ca ||
ஹம்ஸன் கூறினான்—பேச்சின் வேகம், மனத்தின் வேகம், கோபத்தின் வேகம், சாதிக்கவேண்டும் என்ற ஆசையின் வேகம், வயிற்றின் வேகம், உபஸ்தம் (காமேந்திரியம்) எனும் வேகம்—இந்த எழும் உந்துதல்களை யார் தாங்கி அடக்க வல்லாரோ, அவரையே நான் உண்மையான பிராமணனாகவும் முனிவனாகவும் கருதுகிறேன்.
हंस उवाच
Educational Q&A
True spiritual nobility is measured by restraint: the ability to withstand powerful inner urges—especially speech, mental agitation, anger, ambition, hunger, and sexual impulse. Mastery over these protects dharma and qualifies one as a genuine brāhmaṇa and muni.
In Śānti Parva’s instructional discourse, the Haṁsa speaks as a moral teacher, defining the qualities of a true sage. Rather than birth or status, he emphasizes inner discipline and control over impulses as the criterion for spiritual authority.