Shloka 46
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
“जो मनुष्य शास्त्रोंक अध्ययन तथा लौकिक अनुभवसे भी ज्ञानसम्पन्न होकर समस्त मानव-जगत्को सारहीन-सा देखता है, वह सब प्रकारसे मुक्त ही है' ।। एतत् श्रुत्वा मम वचो भवांश्वरतु मुक्तवत् गार्हस्थ्ये यदि वा मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा
bhīṣma uvāca | yo manuṣyaḥ śāstrādhyayana-tathā laukika-anubhavād api jñāna-sampannaḥ san samasta-mānava-jagat sārahīnam iva paśyati, sa sarvathā mukta eva | etat śrutvā mama vaco bhavān varatu muktavat | gārhasthye yadi vā mokṣe kṛtā buddhir aviklavā ||
பீஷ்மர் கூறினார்—சாஸ்திரப் பயிலும் உலக அனுபவமும் அளித்த ஞானத்தால் நிறைந்தவன், முழு மனித உலகத்தையும் நிலையான சாரமற்றதெனக் காண்கிறான்; அவன் எல்லாவிதத்திலும் ஏற்கெனவே முக்தன். என் இவ்வுரைகளை கேட்டபின், முக்தனென நடந்து கொள்; இல்லறத்தில் இருந்தாலும், மோட்சத்தை நோக்கிச் சென்றாலும்—உன் தீர்மானம் உறுதியாய், அசையாததாய் இருக்கட்டும்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True freedom arises when knowledge—grounded in both scripture and lived experience—reveals the impermanent, non-essential nature of worldly human pursuits. With that insight, one can live as liberated, whether in household duties or in a direct pursuit of moksha, provided one’s resolve remains steady.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma addresses his listener with counsel: after hearing his teaching, the listener should live with the composure of a liberated person, choosing either the householder path or the path of liberation, but maintaining unwavering discernment.