Shloka 140
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
मृत्यु, क्षुर॒ .छेदन करनेका शस्त्र), कृत्य (छेदन करने योग्य), पक्ष (मित्र) तथा अपक्ष- क्षयंकर (शत्रुपक्षका नाश करनेवाले) भी आप ही हैं। आप मेघके समान काले, बड़ी-बड़ी दाढ़ोंवाले और प्रलयकालीन मेघ हैं ।।
mṛtyuḥ kṣuraś chedana-karaṇaṃ śastraṃ kṛtyaṃ chedana-yogyaṃ pakṣaḥ mitram apakṣa-kṣayaṅkaraḥ śatru-pakṣa-nāśakaś ca tvam eva | tvam megha-samaḥ kālaḥ mahā-dāḍhāḥ pralayakālīya-meghaḥ || ghaṇṭo ’ghaṇṭo ghaṭī ghaṇṭī carucelī milī-milī | brahma-kāyikam agnīnāṃ daṇḍī muṇḍas tri-daṇḍa-dhṛk tvam eva ||
பீஷ்மர் கூறினார்— மரணமே நீ; வெட்டும் ஆயுதமான ‘க்ஷுர’மும் நீயே; செயலும், வெட்டப்படுவதும் நீயே. நண்பன் எனும் பக்கம் நீயே; பகைவரின் பக்கத்தை அழிப்பவனும் நீயே. மேகம்போல் கருமை; பெருந்தந்தம் உடையவன்; பிரளய மேகம்போல் நீ. ‘கண்டம்’, ‘அகண்டம்’, ‘கடி’, ‘கண்டி’, ‘சருசேலி’, ‘மிலீ-மிலீ’—இவையெல்லாம் நீயே; வெளிப்படுத்தியும் மறைத்தும், கர்மபலத்தால் கட்டியும், உலகங்களில் ஒலித்தும், உயிர்களோடு விளையாடியும், காரணமாக அனைத்திலும் வியாபித்தும் நிற்பவன். நீயே பிரம்மம்; நீயே யாக அக்கினிகளின் சொரூபம்; நீயே தண்டம் தாங்கியவன், மொட்டையன், திரிதண்டம் தாங்கியவன்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the supreme principle as both terrifying and sustaining: Death and Time, ally and destroyer, manifest and unmanifest. Ethically, it frames worldly power and mortality as expressions of a single cosmic order, urging humility and surrender to dharma rather than ego-driven control.
In Śānti Parva, Bhīṣma—lying on the bed of arrows—utters a hymn-like sequence of divine epithets. Here he praises the deity as the force behind destruction, karmic fruition, and ascetic discipline, using dense names and images (cloud-dark, pralaya, bells/time-measures) to convey omnipresence and sovereignty.