Shloka 31

श्रेयो-धर्मकर्मविचारः

Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma

Devanagari script

“कितने ही जीव करोड़ों कल्पोंतक स्थावररूपसे एक स्थानमें स्थित रहते हैं और कितने ही उतने समयतक इधर-उधर विचरते रहते हैं। दैत्यप्रवर! प्रजाके सृष्टिका परिमाण कई हजार बावड़ियोंकी संख्याके समान है ।।

Transliteration

kitanē hi jīvāḥ krōḍōn kalpōn-tak sthāvara-rūpēṇa ēka sthānē sthitāḥ tiṣṭhanti, ca kitanē hi tat-samayaṁ iha-paraṁ vicaranti tiṣṭhanti. daitya-pravara! prajā-sṛṣṭēḥ parimāṇaṁ kai sahasra-vāpyāḥ-saṅkhyā-samam. vāpyāḥ punar yōjana-vistṛtāstāḥ krōśaṁ ca gambhīratayā avagāḍhāḥ | āyāmataḥ pañcaśatāś ca sarvāḥ pratyēkaśō yōjanataḥ pravṛddhāḥ ||

Translation

பீஷ்மர் கூறினார்—பல உயிர்கள் கோடிக்கணக்கான கல்பங்கள் வரை அசைவற்ற நிலை (ஸ்தாவர) கொண்டு ஒரே இடத்தில் நிலைத்திருக்கும்; பலர் அதே கால அளவு இங்கும் அங்கும் அலைந்து திரிவர். தைத்யவரே! உயிரினப் படைப்பின் அளவு ஆயிரக்கணக்கான படிக்கிணறுகளின் எண்ணிக்கையைப் போன்றது. அவை ஒவ்வொன்றும் ஒரு யோஜனை விரிவுடையவை; ஒரு க்ரோசம் ஆழம் வரை தாழ்ந்தவை; அனைத்தும் நீளத்தில் ஐந்நூறு அளவுடையவை—ஒவ்வொன்றும் யோஜனை யோஜனையாக வளர்ந்தவை எனச் சொல்லப்படுகின்றன।

Word by Word

• [{'term': 'jīva', 'definition': 'living being, embodied soul'}, {'term': 'kalpa', 'definition': 'aeon

• a vast cosmic period'}, {'term': 'sthāvara-rūpa', 'definition': 'immobile form (plants/trees, stationary life)'}, {'term': 'vicarati', 'definition': 'to wander, move about'}, {'term': 'daitya-pravara', 'definition': 'best among the Daityas (address to an asura interlocutor)'}, {'term': 'prajā-sṛṣṭi', 'definition': 'creation/production of creatures (progeny)'}, {'term': 'parimāṇa', 'definition': 'measure, extent, magnitude'}, {'term': 'vāpī', 'definition': 'step-well, large well/reservoir'}, {'term': 'yojana', 'definition': 'a long-distance measure (traditional unit)'}, {'term': 'krośa', 'definition': 'a measure of distance

• here used for depth'}, {'term': 'gambhīratā', 'definition': 'depth, profundity'}, {'term': 'āyāma', 'definition': 'length, extension'}, {'term': 'pratyekaśaḥ', 'definition': 'each individually, one by one'}, {'term': 'pravṛddha', 'definition': 'grown, increased, expanded'}]

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• Daitya-pravara (unnamed Daitya interlocutor)
• jīva (living beings)
• kalpa (aeons)
• sthāvara (immobile beings)
• vāpī (step-wells)
• yojana
• krośa

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse stresses the immense scale of cosmic time and the diversity of embodied states: some beings remain immobile for vast aeons while others wander, implying that embodiment and movement are conditioned by karma and the larger order of creation.

What is happening in the narrative?

Bhishma addresses a Daitya as part of a broader exposition in Shanti Parva, using a striking quantitative metaphor—countless step-wells with specified measures—to convey the vastness and multiplicity involved in the creation and distribution of living beings.