Shloka 21
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
वह इससे तृप्त न होनेके कारण विवेकदृष्टिसे वैराग्यको ही ग्रहण करता है, बुद्धिरूप नेत्रके खुल जानेके कारण जब वह कामोपभोग, रस और गन्धमें अनुरक्त नहीं होता तथा शब्द, स्पर्श और रूपमें भी उसका चित्त नहीं फँसता, तब वह सब कामनाओंसे मुक्त हो जाता है और धर्मका त्याग नहीं करता ।।
bhīṣma uvāca | sa etena atṛptaḥ san viveka-dṛṣṭyā vairāgyam eva gṛhṇāti | buddhi-rūpa-netrasya prabodhāt yadā sa kāmopabhogeṣu rase gandhe ca nānurajyate, śabda-sparśa-rūpeṣu ca tasya cittaṁ na sajjate, tadā sa sarva-kāmebhyo mucyate na ca dharmaṁ tyajati || sarva-tyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṁ kṣayātmakam | tato mokṣāya yatate nānupāyād upāyataḥ ||
பீஷ்மர் கூறினார்—உலக இன்பங்களில் திருப்தி அடையாதவன், விவேகக் கண்ணோட்டத்தால் வைராக்யத்தையே ஏற்றுக் கொள்கிறான். புத்தி எனும் கண் திறந்தபின், அவன் காம இன்பங்களில் பற்றுக் கொள்ளான்; ருசி, மணம் ஆகியவற்றிலும் ஆசை கொள்ளான்; ஒலி, தொடுதல், உருவம் ஆகியவற்றிலும் அவன் மனம் சிக்காது. அப்போது அவன் எல்லாக் காமனைகளிலிருந்தும் விடுபடுகிறான்; ஆனால் தர்மத்தைத் துறக்கான். எல்லா உலகங்களும் நாசமுடையவை என்று கண்டு, மனத்தால் அனைத்தையும் துறப்பதற்கு முயல்கிறான்; பின்னர் மோட்சத்திற்காக முயல்கிறான்—தகாத வழியால் அல்ல, தகுந்த வழியால். இவ்வாறு மெதுவாக வைராக்யம் எழும்போது, பாவச் செயல்களை விட்டு, தர்மாத்மனாகி, இறுதியில் பரம மோட்சத்தை அடைகிறான்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dispassion born of discernment frees one from desire: when the intellect awakens, the mind stops clinging to the sense-objects (sound, touch, form, taste, smell). One should renounce inwardly, see the world as perishable, and pursue liberation through proper means—without abandoning dharma.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising on the path of liberation. He describes the psychological shift from dissatisfaction with pleasures to awakened discernment, leading to non-attachment, ethical steadiness, and finally the pursuit and attainment of moksha by right methods.