Shloka 23
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:
vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
வ்யாசர் கூறினார்—இந்திரியங்களால் மயக்கம், தவறு, மனச் சுழல் எழுகிறது—மணத்தால், கேள்வி மற்றும் பார்வையால்; சுவை மற்றும் தொடுதலால் வியத்தகு ஈர்ப்புகள் பிறக்கின்றன; குளிர்-வெப்ப அனுபவத்தால் மனத்தில் காற்றுபோன்ற அலைச்சல் தூண்டப்படுகிறது. சத்த்வத்தைப் பயின்றால் திடமுள்ளவன் நித்திரை (சோம்பல், அலட்சியம்) யை அறுத்தெறியத் தகுதியடைகிறான். ஆகவே யோகத்தில் கூறிய ஐந்து குற்றங்கள்—காமம், கோபம், பேராசை, பயம், ஐந்தாவதாகக் கனவு/நித்திரை—இவற்றை வேரோடு அகற்ற வேண்டும். கோபத்தைச் சமம் எனும் மனக்கட்டுப்பாட்டால் வெல்ல வேண்டும்; காமத்தைத் திண்மையான சங்கல்பத்தைத் துறப்பதால் அடக்க வேண்டும்; சத்த்வப் பயிற்சியால் நித்திரையை நீக்க வேண்டும்.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-contact can generate delusion and restless mental whirl; the remedy is disciplined self-restraint and the cultivation of sattva. Specifically, anger is subdued by calm control (śama), desire by relinquishing impulsive resolve (saṅkalpa-tyāga), and drowsiness by sustained sattvic living.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he analyzes how the senses trigger confusion and agitation, then prescribes yogic remedies—especially sattva-cultivation—to uproot key moral-psychological दोष (faults) such as desire, anger, and sleepiness.