Shloka 20
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सर्वस्तत्र स सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते
sarvas tatra sa sarvatra vyāpakatvāc ca dṛśyate, sattva-saṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake jo kāma, krodha, lobha, bhaya aura pañcamaḥ svapna—ime pañca doṣāḥ—uktāḥ, teṣāṁ pūrṇatayā ucchedaṁ kuryāt | eṣu krodhaṁ śamena (mano-nigrahena) jayet, kāmaṁ saṅkalpa-tyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattva-guṇa-sevanena nidrāyā ucchedaṁ kartum śaknoti | sarvaṁ tasmin ātmani dṛśyate, vyāpakatvāt sa ātmā sarveṣu dṛśyate | ye mahātmānaḥ brāhmaṇāḥ manīṣiṇaḥ mahājñāninaḥ dhairyavantaḥ sarva-prāṇi-hite tatparāḥ, te eva tasya paramātmano darśanaṁ prāpnuvanti ||
வ்யாசர் கூறினார்—அந்த ஆத்மா அங்கேயும் எங்கும் காணப்படுகிறது; அனைத்திலும் பரவி இருப்பதால் எல்லா உயிர்களிலும் அது உணரப்படுகிறது. சத்த்வத்தைப் பயின்றால் திடமுள்ளவன் நித்திரையை அறுத்தெறியத் தகுதியடைகிறான். யோகத்துக்கு தடையாக ஞானிகள் கூறிய ஐந்து குற்றங்கள்—காமம், கோபம், பேராசை, பயம், ஐந்தாவதாகக் கனவு—இவற்றை வேரோடு அகற்ற வேண்டும். கோபத்தைச் சமம் எனும் மனக்கட்டுப்பாட்டால் வெல்ல வேண்டும்; காமத்தைச் சங்கல்ப-வெறியைக் கைவிடுவதால் அடக்க வேண்டும்; சத்த்வப் பயிற்சியால் திடமுள்ளவன் கனவு-நித்திரையை நீக்குகிறான். அனைத்தும் அந்த ஆத்மாவில் தெளிவாகிறது; அனைத்திலும் பரவியிருப்பதால் அந்த ஆத்மா அனைவரிலும் காணப்படுகிறது. மநீஷிகள், பேரறிவாளர்கள், பொறுமையுடையோர், எல்லா உயிர்களின் நலனில் ஈடுபட்ட மகாத்ம பிராமணர்களே பரமாத்ம தரிசனத்தை அடைகிறார்கள்.
व्यास उवाच
Educational Q&A
To realize the all-pervading Self, a seeker should remove key yogic obstacles—desire, anger, greed, fear, and dream-bound distraction—by mental restraint (śama), renouncing compulsive intention (saṅkalpa-tyāga), and cultivating sattva; only the wise, patient, and universally benevolent attain vision of the Supreme Self.
Vyāsa instructs on inner discipline in the Śānti Parva context: he explains how the Self is perceived everywhere due to its pervasiveness and prescribes practical methods to overcome mental faults that block yogic insight, concluding that only certain spiritually qualified sages can truly behold the Paramātman.