Shloka 29
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
अविवेक, मोह, प्रमाद, स्वप्न और आलस्य--ये किसी तरह भी क्यों न हों, तमोगुणके ही विविध रूप हैं ।।
avivekaḥ mohaḥ pramādaḥ svapnaś ca ālasyaṃ ca—ete yathā-kathaṃcid api tamoguṇasyaiva vividha-rūpāṇi. atra yat prīti-saṃyukte kāye manasi vā bhavet, vartate sāttviko bhāva iti apekṣeta tat tathā; etat sattva-guṇa-vṛddhiṃ jānīyāt.
அவிவேகம், மோகம், பிரமாதம், நித்திரை, சோம்பல்—எவ்வாறு தோன்றினாலும்—அவை அனைத்தும் தமோகுணத்தின் பல்வேறு வடிவங்களே. ஆனால் உடலிலோ மனத்திலோ ப்ரீதி மற்றும் உள்ளார்ந்த திருப்தியுடன் இணைந்து எழும் நிலை சாத்த்விகப் பாவம் எனக் கருதப்பட வேண்டும்; அது சத்த்வகுணத்தின் வளர்ச்சி என அறியப்பட வேண்டும்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma classifies certain mental states—non-discrimination, delusion, heedlessness, sleepiness, and laziness—as expressions of tamas (inertia and obscuration). He then gives a practical marker of sattva: a wholesome gladness or inner contentment arising in body or mind indicates a sāttvika disposition and should be taken as growth of clarity and virtue.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma continues his ethical-psychological teaching by distinguishing the guṇas through observable states of mind and behavior, helping the listener diagnose tamasic decline and recognize sattvic uplift.