Shloka 20
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा । प्रत्याहारेण वा शक््यमक्षरं ब्रह्म वेदितुम्ू
hetumac chakyam ākhyātum etāvaj jñānacakṣuṣā | pratyāhāreṇa vā śakyam akṣaraṁ brahma veditum ||
பீஷ்மர் கூறினார்—இந்த பரமத்தைப் பற்றி காரணமுறையாக விளக்க இயல்வது, ஞானக் கண் கொண்ட மகாத்மாக்கள் சொல்லக்கூடிய அளவிற்கே. ஆயினும் பிரத்யாஹாரத்தால்—மனமும் புலன்களும் பொருட்களிலிருந்து திரும்பி, ஒருமுகச் சிந்தனையுடன் தியானித்தால்—அழிவிலாப் பிரம்மத்தை உணரலாம்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Brahman is best spoken of with disciplined, insight-based reasoning (jñānacakṣus), but it is ultimately realized through inner practice—especially pratyāhāra, the withdrawal of mind and senses leading to concentrated contemplation and direct knowledge of the Imperishable.
In the Shanti Parva’s instruction on liberation and higher knowledge, Bhishma continues advising Yudhishthira by describing who is qualified to speak about Brahman and indicating a practical yogic means—sense-withdrawal and focused meditation—for realizing it.