Shloka 14
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
मनस्यन्तर्तहितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् । यद् यत् सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् । सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः
manasy antarhitaṃ dvāraṃ deham āsthāya mānuṣam | yad yat sadasad avyaktaṃ svapity asmin nidarśanam | sarvabhūtātma-bhūtasthaṃ tam adhyātma-guṇaṃ viduḥ |
கனவுக் காட்சிக்கான வாசலாகிய இந்தப் புலனுணர்வு உடைய மனித உடல், ஆழ்நித்திரையில் மனத்திற்குள் மறைந்து லயிக்கிறது. அதே உடலை ஆதாரமாகக் கொண்டு மனம் கனவுக் காட்சியில், இருப்பும் இல்லாமையும் கடந்த அவ்யக்தத் தத்துவத்தையும், சாட்சியாகிய ஆத்மாவையும் அணைகிறது. அந்த ஆத்மா எல்லா உயிர்களுக்கும் ஆத்மாவாக இருப்பது; ஞானிகள் அதை अध्यாத்ம குணம் உடையதாக அறிகின்றனர்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse points to the Self as the unmanifest reality that transcends categories of being and non-being, present within all beings. Sleep/dream is used as an analogy to show how the mind withdraws and yet ‘encounters’ a deeper principle recognized by the wise as adhyātma (inner spiritual reality).
In Bhishma’s instruction in the Shanti Parva, he explains an inner process of consciousness: the mind, relying on the human body as its ‘gateway,’ withdraws in sleep, and this condition becomes a teaching-example (nidarśana) for understanding the all-pervading Self that abides in every creature.