Shloka 10
Prahlāda–Indra Saṃvāda: Kartṛtva (Agency) and Svabhāva (Nature) in the Causation of Karma
इसलिये बुद्धिके द्वारा मनको समाहित करके समस्त प्राणियोंमें स्थित परमात्मामें लगावे। किसीका अहित न सोचे, असम्भव वस्तुकी कामना न करे, मिथ्या पदार्थोंकी चिन्ता न करे और सफल प्रयत्न करके मनको ज्ञानके साधनमें लगा दे। वेदान्त-वाक्योंके श्रवण तथा सुदृढ़ प्रयत्नसे उत्तम ज्ञानकी प्राप्ति होती है ।।
tasmād buddhyā manaḥ samādhāya sarvabhūteṣu sthitaṃ paramātmānaṃ niveśayet | na kasyacid ahitaṃ cintayet, aśakyaṃ vastu na kāṅkṣet, mṛṣāpadārthān na cintayet, saphalaprayatnena ca manaḥ jñānasādhane yojayet | vedāntavākyānāṃ śravaṇena dṛḍhaprayatnena ca uttamajñānaprāptir bhavati || vivakṣatā ca sadvākyaṃ dharmasūkṣmam avekṣatā | satyāṃ vācam ahiṃsrāṃ ca vaded anapavādinīm | yasyāṃ śāṭhyaṃ kāṭhinyaṃ krauryam paiśunyaṃ ca sarvathā nāsti, tādṛśīṃ vācam api svalpamātrāṃ susthiracittena vaktavyām ||
பீஷ்மர் கூறினார்—ஆகையால் விவேக புத்தியால் மனத்தை அடக்கி, எல்லா உயிர்களிலும் உறையும் பரமாத்மாவில் அதை நிலைநிறுத்த வேண்டும். யாருக்கும் தீங்கு செய்ய எண்ணாதே; இயலாததை விரும்பாதே; பொய்யான பொருள்களைப் பற்றிக் கவலை கொள்ளாதே; மேலும் பயனுள்ள முயற்சியால் மனத்தை ஞானத்தின் சாதனங்களில் இணைத்திடு. வேதாந்த வாக்கியங்களைச் செவிமடுத்தலும் உறுதியான முயற்சியும் உயர்ந்த ஞானத்தை அளிக்கும். மேலும் நல்ல சொல் பேச விரும்பி, தர்மத்தின் நுண்மையை உணர்வோர்—உண்மையானதாயினும் அஹிம்சையுடனும் பழிசொல்லாமையுடனும் கூடிய சொற்களையே பேச வேண்டும். வஞ்சகம், கடுமை, கொடுமை, புறங்கூறல் முதலிய குற்றங்கள் அற்ற அத்தகைய குற்றமற்ற பேச்சும் அளவோடு, நிலைத்த மனத்துடன் பேசப்பட வேண்டும்।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Discipline the mind through discernment and orient it toward the indwelling Supreme Self; pursue knowledge through Vedantic listening and steady effort; and practice dharmic speech—truthful yet non-harming and free from slander, deceit, harshness, cruelty, and gossip, spoken sparingly with a composed mind.
In the Shanti Parva’s post-war instruction, Bhishma continues advising Yudhishthira on subtle dharma: inner restraint (mind fixed on the Self) and outer conduct (ethical speech) as practical disciplines for attaining higher knowledge and sustaining social harmony.