Shloka 15
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
कुणपामे ध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् । तद्वद् देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम्
kuṇapāmeḍhyasaṃyuktaṃ yadvad acchidra-bandhanam | tadvad deha-gataṃ vidyād ātmānaṃ deha-bandhanam ||
பீஷ்மர் கூறினார்—அழுக்காறும் அசுத்தமும் நிறைந்த இந்த உடல், சடலம்போல் துண்டிக்க முடியாத பந்தங்களால் இறுக்கப் பிணைக்கப்பட்டிருப்பதுபோல, உடலுக்குள் உறையும் ஆத்மாவும் அறியாமையால் உடல்-பந்தத்தில் உறுதியாகக் கட்டுண்டுள்ளது என்று அறிய வேண்டும்।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches disidentification from the body: the body is impure and perishable, while the Self is distinct; yet due to ignorance the Self appears tightly bound by embodiment. Recognizing this bondage is a step toward detachment and liberation.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he uses a stark metaphor of the body as a tightly bound, impure mass to explain how the indwelling Self becomes constrained by bodily identification.