Shloka 21
दमप्रशंसा — Praise of Self-Restraint
Dama
इन्द्रियोंकी उत्पत्ति और लय--ये दोनों कार्य रजोगुणमें ही होते हैं। विद्वान् पुरुष शास्त्रदृष्टिसे इन बातोंकी भलीभाँति परीक्षा करके यथोचित आचरण करे ।।
indriyāṇāṁ utpattiḥ layaś ca—ete ubhau kāryau rajoguṇe eva bhavataḥ | vidvān puruṣaḥ śāstradṛṣṭyā etāḥ kathāḥ samyak parīkṣya yathocitam ācaret || jñānendriyāṇi indriyārthān na upasarpanti atṛṣṇulam | hīnaiḥ karaṇaiḥ dehī na dehaṁ punaḥ arhati ||
இந்திரியங்களின் தோற்றமும் லயமும்—இரண்டும் ரஜோகுணத்தின் செயல்களே; ஆகவே ஞானி சாஸ்திரத் திட்பத்தால் இவற்றை நன்கு ஆராய்ந்து உரிய ஒழுக்கத்தில் நடக்க வேண்டும். தாகம் (த்ருஷ்ணா) இல்லாதவனை, ஞானஇந்திரியங்கள் பொருள்களின்பால் அணுகச் செய்யாது. உடலுடையவன் இந்திரியப் பொருட்களில் பற்றற்றவனாகி—அவனுடைய கரணங்கள் மங்கியதுபோல் ஆக—மீண்டும் உடலை ஏற்கமாட்டான்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Craving drives the senses outward and sustains embodied existence; when thirst for objects is extinguished and the senses no longer pursue their targets, the basis for further embodiment (rebirth) is removed. Hence one should examine this through śāstra and practice appropriate restraint and detachment.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues his counsel on inner discipline and liberation-oriented ethics, explaining how the guṇas—especially rajas—relate to the activity of the senses and how freedom from desire leads toward release from repeated embodiment.