Shloka 22
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
सत्त्वस्यथ रजसश्वैव तमसश्न निबोध तान् । प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदेहो धृति: स्मृति: । एतान् सत्त्वगुणान् विद्यादिमान् राजसतामसान्
sattvasya atha rajasaś caiva tamasaś ca nibodha tān | prasādo harṣajā prītir asaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ | etān sattvaguṇān vidyād imān rājasatāmasān |
பீஷ்மர் கூறினார்—இப்போது சத்துவம், ரஜஸ், தமஸ் ஆகிய மூன்று குணங்களின் விளைவுகளை அறிக. மனப் பிரசன்னம், மகிழ்ச்சியால் பிறக்கும் ப்ரீதி, சந்தேகமின்மை, திடநிலை, நினைவாற்றல்—இவை சத்துவகுணத்தின் செயல்கள். ஆனால் காமம், கோபம், அலட்சியம், பேராசை, மயக்கம், பயம், சோர்வு, மனச்சோர்வு, துக்கம், அதிருப்தி, அகந்தை, செருக்கு, அநாரிய நடத்தை—இவை ரஜோ-தமோ குணங்களின் செயல்கள் என அறிக.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma classifies mental states and behaviors by the three guṇas: sattva produces clarity, joyful affection, certainty, steadiness, and memory; rajas and tamas manifest as desire-driven agitation and darker states like anger, negligence, greed, delusion, fear, fatigue, sorrow, pride, arrogance, and ignoble conduct.
In the Shanti Parva instruction to Yudhishthira, Bhishma continues his ethical teaching by explaining how to recognize the guṇas through their observable effects in the mind and character, guiding the king toward self-governance and righteous rule.