Shloka 13
Śānti-parva 206: Guṇa-hetu Moha, Kāma-krodha Chain, Indriya-utpatti, and Nirodha
इस जगतमें पृथ्वीके रूपसे जलका ही रूप महान् है। जलसे तेज अति महान है
bhīṣma uvāca | asmin jagati pṛthivī-rūpeṇa jalasyaiva rūpaṃ mahān | jalāt tejo 'ti-mahān, tejaso vāyur mahān, vāyor ākāśaṃ mahān | ākāśān manaḥ parataraṃ sūkṣmaṃ śreṣṭhaṃ mahān | manaso buddhir mahān, buddheḥ kālaḥ (prakṛtiḥ) mahān, kālād bhagavān viṣṇur anantaḥ sūkṣmaḥ śreṣṭho mahān | etat sarvaṃ jagat tasyaiva sṛṣṭiḥ | tasya bhagavato viṣṇor na kaścid ādir na madhyaṃ nānto 'sti || anāditvād amadhyatvād anantatvāc ca so 'vyayaḥ | atyeti sarva-duḥkhāni; duḥkhaṃ hi kṣayavad ucyate ||
பீஷ்மர் கூறினார்—இந்த உலகில் பூமி எனப்படும் வடிவத்தைவிட நீரின் வடிவமே உண்மையில் மிகப் பெரிது. நீரைவிட அக்கினி மிகப் பெரிது; அக்கினியைவிட காற்று பெரிது; காற்றைவிட ஆகாயம் பெரிது. ஆகாயத்திற்கும் அப்பால் மனம் உள்ளது—அது நுண்ணியது, உயர்ந்தது, மகத்தானது. மனத்தைவிட புத்தி மகத்தானது; புத்தியைவிட காலம், அதாவது பிரகிருதி, மகத்தானது; காலத்திற்கும் அப்பால் பகவான் விஷ்ணு—அனந்தன், நுண்ணன், பரமன், மகான். இந்த முழு உலகமும் அவருடைய படைப்பே. அந்த விஷ்ணுவுக்கு தொடக்கம் இல்லை, நடுவும் இல்லை, முடிவும் இல்லை. தொடக்கம்-நடு-முடிவு அற்றதனால் அவர் அழிவற்றவர்; ஆகவே அவர் எல்லா துயரங்களையும் கடந்தவர், ஏனெனில் துயரம் அழிவுக்குட்படுவனிடமே உண்டென்று சொல்லப்படுகிறது.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma presents a graded hierarchy from gross elements up to mind, intellect, and Time/Prakriti, culminating in Vishnu as the supreme, beginningless and endless reality. Because the Lord is imperishable (not subject to decay), He is beyond all sorrow, which is tied to perishable things.
In the Shanti Parva’s instruction-setting, Bhishma is teaching about ultimate reality and the causes of suffering. He explains a cosmological and psychological ascent and identifies Vishnu as the source of the universe and as transcending the cycle of change that produces grief.