Shloka 21
Śarīrin, Buddhi, and the Limits of Sense-Perception (इन्द्रियबुद्धिशरीरिविचारः)
न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् । सुखमेष्यति तत् तस्य यदेवं संयतात्मन:
na tatpuruṣakāreṇa na ca daivena kenacit | sukham eṣyati tat tasya yad evaṁ saṁyatātmanaḥ ||
பீஷ்மர் கூறினார்— இவ்வாறு தன்னை அடக்கிக் கொண்டவருக்கு வரும் அந்த இன்பம், வேறு எந்த முயற்சியாலும், விதியின் திடீர் அருளாலும் கிடைப்பதில்லை; அது உள்ளடக்கம் மற்றும் தியானக் கட்டுப்பாட்டிலிருந்தே பிறக்கிறது.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True bliss arises from saṁyama—inner restraint and meditative discipline. It cannot be secured by ordinary worldly striving (puruṣakāra) or by reliance on fate (daiva); it is the fruit of self-mastery.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and spiritual practice, Bhīṣma teaches the principles of yogic discipline to Yudhiṣṭhira, emphasizing that the highest happiness is an inward attainment grounded in control of the mind and senses.