Shloka 11
Śarīrin, Buddhi, and the Limits of Sense-Perception (इन्द्रियबुद्धिशरीरिविचारः)
तस्य तत् पूर्वसंरुद्धमात्मन: षष्ठमान्तरम् । स्फुरिष्यति समुदशभ्रान्ता विद्युदम्बुधरे यथा
tasya tat pūrvasaṃruddham ātmanaḥ ṣaṣṭham antaram | sphuriṣyati samudaśabhrāntā vidyud ambudhare yathā ||
முன்னைய முயற்சியால் புலன்களோடு கூடிய மனம் சிறிது நேரம் கட்டுப்பட்டு நிலைத்திருந்தாலும், வாய்ப்பு கிடைத்தவுடன் அது மீண்டும் தீப்பற்றிப் பொங்கும்—மேகத்துள் மின்னல் திடீரென ஒளிர்வதுபோல். அதுபோல மனம் மீண்டும் மீண்டும் புலன்விஷயங்களின் பக்கம் ஓடி அசைவுறும்; ஆகவே தன்னடக்கத்தில் இடையறாத விழிப்பும் தொடர்ந்த பயிற்சியும் தேவை.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Temporary restraint is not final victory: even a mind subdued by effort can surge back toward sense-objects when an opportunity arises. Therefore one must practice sustained vigilance (apramāda), repeated restraint, and steady discipline rather than trusting a brief calm.
In Bhishma’s instruction in the Śānti Parva, he explains the practical difficulty of inner governance. Using the image of lightning flashing in a cloud, he describes how the mind—counted as the ‘sixth’ alongside the five senses—can suddenly become active again after having been checked, and thus needs ongoing training.