Shloka 42
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थ कुरुते बुद्धिसप्तमै: । निर्विचेष्टेरजानद्धिः परमात्मा प्रदीपवत्
indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ | nirviceṣṭerajānaḍḍhiḥ paramātmā pradīpavat ||
பீஷ்மர் கூறினார்—பரமாத்மா தானே செயற்பாடற்றவன்; கருவிகள் போல அறிபவன் அல்ல. ஆயினும் மனம்–புத்தி உட்பட ஏழு உபகரணங்களால் இந்திரியங்களை விளக்காக ஒளியூட்டும் காரணமாக ஆக்குகிறான். குடத்தின் உள்ளே வைத்த விளக்கு குடத்தின் துளைகளின் வழி ஒளியைப் பரப்பி பொருட்களை அறியச் செய்வதுபோல், உடலுக்குள் உறையும் பரமாத்மா இயல்பில் ஜடமான இந்திரியங்கள், மனம், புத்தி ஆகியவற்றின் மூலம் அனைத்தையும் அனுபவிக்கச் செய்கிறான்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Consciousness (Paramātman) is the inner illuminator: the senses, mind, and intellect are inert instruments that function like openings for a lamp’s light. Knowing and experience occur because the Self ‘lights up’ these faculties, not because the faculties are independently conscious.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he uses a vivid metaphor (lamp inside a pot) to explain how the inner Self enables cognition through the bodily instruments, supporting a teaching on the distinction between the Self and the psycho-physical apparatus.