Shloka 8
Jñāna-yoga and Karma-phala: Manu–Bṛhaspati on Akṣara and the Limits of Mantra
भोजनके बाद हाथ धोकर उठे। रातको भीगे पैर न सोये। देवर्षि नारद इसीको सदाचारका लक्षण कहते हैं ।।
śuciṁ deśam anaḍvāhaṁ devagoṣṭhaṁ catuṣpatham | brāhmaṇaṁ dhārmikaṁ caityaṁ nityaṁ kuryāt pradakṣiṇam ||
பீஷ்மர் கூறினார்—உண்ட பின் கைகளை கழுவி எழ வேண்டும்; இரவில் ஈரமான கால்களுடன் படுக்கக் கூடாது. இதையே தேவऋஷி நாரதர் சதாசாரத்தின் இலக்கணம் எனக் கூறுகிறார். தூய இடம், யாகசாலை, தேவர்களின் வளாகம், நான்கு வழிச்சந்தி, காளை, கோவில், பிராமணர், தர்மவான், சைத்யம் (தெய்வத்துடன் தொடர்புடைய புனித மரம்/சன்னதி)—இவற்றை எப்போதும் வலப்புறமாக வைத்து பிரதட்சிணம் செய்ய வேண்டும். மேலும் இல்லறத்தில் விருந்தினர், பணியாளர், சொந்தத்தார்—அனைவருக்கும் ஒரே வகை உணவைப் பாகுபாடின்றி தயாரிப்பதே சிறந்தது எனப் போற்றப்படுகிறது.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches sadācāra (good conduct): maintain bodily cleanliness (wash after eating; avoid sleeping with wet feet), show reverence through pradakṣiṇā (keeping the revered on one’s right), and practice fairness in household hospitality by providing the same food to guests, servants, and family.
In Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and proper conduct. Here he lists everyday ethical and ritual behaviors—acts of cleanliness, respectful movement around sacred persons/places, and equitable treatment within the household—presented as markers of civilized, dharmic life.