Shloka 11
ध्यानयोगवर्णनम्
Description of the Path of Meditation
भरद्वाज उवाच यद्यग्निमारुतौ भूमि: खमापश्च शरीरिषु । जीव: किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेडनघ
bharadvāja uvāca | yady agni-mārutau bhūmiḥ khaṃ āpaś ca śarīriṣu | jīvaḥ kiṃ-lakṣaṇas tatrā ity etad ācakṣva medhānagha ||
பரத்வாஜர் கூறினார்—பாவமற்ற முனிவரே! உடலுடையோரின் உடலில் அக்கினி, காற்று, பூமி, ஆகாயம், நீர் ஆகிய தத்துவங்களே மட்டும் இருந்தால், அங்கே உள்ள ஜீவனின் தனித்த அடையாளம் என்ன? அதை எனக்குச் சொல்லுங்கள்.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse frames a classical inquiry of Indian philosophy: if the body is merely a compound of the five great elements, then the jīva must be known by a distinct sign or function beyond material constituents. It sets up the need to distinguish consciousness/self from elemental matter.
In the Shānti Parva’s instructional dialogue, the sage Bharadvāja questions a revered, ‘sinless’ interlocutor about the nature and identifying mark of the indwelling self (jīva) within embodied beings, given that the body appears to be only elemental.