Shloka 4
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
चेष्टा वायु: खमाकाशमूष्माग्नि: सलिल द्रव: । पृथिवी चात्र संघात: शरीरं पाज्चभौतिकम्
ceṣṭā vāyuḥ khaṃ ākāśam ūṣmā agniḥ salilaṃ dravaḥ | pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pañcabhautikam ||
இந்த உடல் ஐந்து மகாபூதங்களின் கூட்டுச் சேர்க்கை. இதில் உள்ள இயக்கமும் முயற்சியும் வாயுவின் பங்கு; உள்ளக இடைவெளியும் வெற்றிடமும் ஆகாயத்தின் பங்கு; வெப்பம் அக்னியின் பங்கு; இரத்தம் முதலிய திரவப் பொருட்கள் நீரின் பங்கு; எலும்பு, மாமிசம் போன்ற திடப் பொருட்கள் பூமியின் பங்கு.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The body is a pañcabhūta-saṃghāta (aggregate of five elements). Its functions and qualities—motion, space, heat, liquidity, and solidity—are traced to air, ether, fire, water, and earth respectively, encouraging discernment between the perishable body and the enduring principle of self.
In Śānti Parva’s instructional dialogue, Bharadvāja explains the elemental constitution of embodied beings, analyzing bodily features as expressions of the five great elements to support a broader teaching on understanding the body’s nature and cultivating detachment and right knowledge.