Shloka 20
सत्य–अनृत, प्रकाश–तमस्, स्वर्ग–नरक विवेचनम्
Truth and Untruth as Light and Darkness; Svarga and Naraka as Ethical Consequences
आकाशका ऊपरी भाग उनका सिर है, पृथ्वी पैर है और दिशाएँ भुजाएँ हैं। वे अचिन्त्यस्वरूप ब्रह्मा सिद्ध पुरुषोंके लिये भी दुर्विज्ञेय हैं, इसमें संशय नहीं है ।।
ākāśa-kā uparī bhāga unakā śira hai, pṛthvī paira hai aura diśāeṁ bhujāeṁ haiṁ. te acintya-svarūpa brahmā siddha-puruṣoṁ ke liye bhī durvijñeya haiṁ, ismeṁ saṁśaya nahīṁ hai. sa eṣa bhagavān viṣṇur ananta iti viśrutaḥ; sarva-bhūtātma-bhūta-stho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ.
பீஷ்மர் கூறினார்—வானத்தின் மேல்பரப்பு அவனுடைய தலை; பூமி அவனுடைய பாதங்கள்; திசைகள் அவனுடைய புஜங்கள். அவன் வடிவு சிந்தனைக்கெட்டாதது; பிரம்மாவுக்கும் সিদ্ধ முனிவர்களுக்கும் கூட அவனை அறிதல் அரிது—இதில் ஐயமில்லை. அவனே ‘அனந்தன்’ எனப் புகழ்பெற்ற பகவான் விஷ்ணு; எல்லா உயிர்களின் உள்ளங்களில் அந்தர்யாமி ஆத்மாவாக உறைகிறான். உள்ளம் தூய்மையடையாதவர்களுக்கு அவன் தத்துவத்தைத் துல்லியமாக அறிதல் மிகக் கடினம்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme (identified as Viṣṇu/Ananta) pervades the cosmos and dwells within every being as the inner Self, yet remains ultimately inconceivable; genuine understanding requires inner purification and disciplined character.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues a theological exposition, describing the Lord’s cosmic pervasion and emphasizing that even exalted beings struggle to grasp Him, while the impure-minded find true knowledge of Him especially difficult.