Shloka 50
Dama-pradhāna-dharma (Self-restraint as the Root of Dharma) — Śānti-parva 154
अहो! पुत्रके वियोगसे पीड़ित हो मृतकोंके इस शून्य स्थानमें आकर अत्यन्त दुःखसे रोने-बिलखनेवाले इन भूतलवासी मनुष्योंके हृदयमें बछड़ोंसे रहित हुई गायोंकी भाँति कितना शोक होता है? इसका अनुभव मुझे आज हुआ है; क्योंकि इनके स्नेहको निमित्त बनाकर मेरी आँखोंसे भी आँसू बहने लगे हैं ।।
aho! putrake viyogena pīḍito mṛtakānām asmin śūnye sthāne āgatya atyanta-duḥkhena rorūyamāṇānām imān bhūtalavāsinaḥ manuṣyānāṁ hṛdaye vatsair rahitāḥ gāva iva kīdṛśaḥ śoko bhavati? tad anubhūtaṁ mayā adya; eteṣāṁ snehān nimittaṁ kṛtvā mama api akṣibhyāṁ aśrūṇi pravṛttāni. yatno hi satataṁ kāryaḥ, tato daivena siddhyati; daivaṁ puruṣakāraś ca kṛtāntena upapadyate.
ஜம்பூகன் கூறினான்—அய்யோ! மகன் பிரிவால் வாடி, பூமியில் வாழும் இம்மனிதர்கள் இறந்தோரால் வெறுமையான இவ்விடத்துக்கு வந்து, மிகுந்த துயரத்தில் அழுதும் புலம்பியும் இருக்கிறார்கள்—கன்றுகளை இழந்த பசுக்கள் போல. அவர்களின் அன்பே காரணமாக என் கண்களிலிருந்தும் கண்ணீர் வழிகிறது. ஆகவே விரும்பிய இலக்கை அடைய எப்போதும் முயற்சி செய்ய வேண்டும்; பின்னர் விதியின் இணைப்பால் வெற்றி கிடைக்கும். விதியும் மனித முயற்சியும்—இரண்டுமே காலத்தின் (நியத ஓட்டத்தின்) வழியே நிறைவு பெறுகின்றன.
जम्बुक उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a balanced view: one must continually exert effort (puruṣakāra/yatna), yet success also depends on destiny (daiva). Both are ultimately realized through Time (kṛtānta), the larger ordained order in which outcomes mature.
Jambuka observes people grieving intensely in a desolate place associated with death, especially those suffering separation from a beloved son. Moved by their affection and sorrow, he himself begins to weep, and then reflects on the relation between human effort, destiny, and Time.