Shloka 44
आपद्धर्मनिर्णयः — विश्वामित्र-श्वपचसंवादः
Apaddharma Determination: Dialogue of Viśvāmitra and the Śvapaca
अयमत्यन्तशत्रुमें वैषम्यं परमं गत: । मूढो ग्राहयितुं स्वार्थ सड्भत्या यदि शक््यते
ayam atyantaśatru me vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ | mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṅgatyā yadi śakyate ||
இவன் நிச்சயமாக என் கடும் பகைவன்; இப்போது மிகுந்த துன்பத்தில் அகப்பட்டுள்ளான். ஆயினும் இயன்றால், கூட்டிணைவு (சந்தி) மூலம் இந்த மூடனை என் சுயநலத்திற்கு ஏற்ற வழியை ஏற்கச் செய்ய வேண்டும்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a hard ethical tension in practical life: even toward an enemy, one may consider strategic association when circumstances create leverage. It invites reflection on when pragmatic self-interest is permissible and how it should be restrained by dharma.
Bhishma describes a situation where a sworn enemy has fallen into severe trouble. Seeing an opportunity, he considers persuading the enemy—through companionship or alliance—to agree to something that advances Bhishma’s own objective.