Shloka 47
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
न च राज्यसमो धर्म: कश्चिदस्ति परंतप । धर्म: संशब्दितो राज्ञामापदर्थमतोडन्यथा
na ca rājya-samo dharmaḥ kaścid asti parantapa | dharmaḥ saṃśabdito rājñām āpad-artham ato 'nyathā, parantapa ||
பீஷ்மர் கூறினார்—ஓ பரந்தபா! அரசாட்சியைப் பாதுகாத்து நிலைநிறுத்துவதற்கு ஒப்பான தர்மம் வேறில்லை. இங்கு சொல்லப்படும் ‘தர்மம்’ அரசர்களுக்குப் பேரிடர் காலத்தில் மட்டும் நடைமுறைக்குரியது; சாதாரண காலத்தில் அதை வழக்குநியமமாகக் கொள்ளக் கூடாது.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma prioritizes rāja-dharma: for a ruler, safeguarding the kingdom is the highest duty. He also draws a boundary—certain exceptional measures (āpad-dharma) are permitted only during crises and should not be normalized in peaceful times.
In Śānti Parva, Yudhiṣṭhira receives instruction from Bhīṣma on statecraft and ethics after the war. Here Bhīṣma clarifies that the earlier-discussed special rule is meant for emergencies affecting rulers, while the ordinary standard of conduct applies otherwise.