Shloka 29
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ । विनयश्न विसर्गश्ष कालाकालौ च भारत
bhīṣma uvāca |
aśaktiḥ śaktir ity evaṁ māna-stambhau vyayāvyayau |
vinayaś ca visargaś ca kālākālau ca bhārata ||
பீஷ்மர் கூறினார்—ஓ பாரதா! இயலாமை–வலிமை, மானம்–கடின அகந்தை, செலவு–செலவின்மை, பணிவு–தானம், காலத்துக்கேற்றது–காலமற்றது—இத்தகைய இருமை நிலைகளே தண்டம் (ஆட்சி-ஒழுங்குமுறை, தண்டவிதி) உலகில் வெளிப்படும் பல வடிவங்கள். இவ்விரோதங்களை உணர்ந்தால் அரசன் (மற்றும் எந்தத் தர்மநெறியாளனும்) ஒழுங்கு எவ்வாறு நிலைபெறுகிறது, நடத்தை எவ்வாறு தர்மத்திற்குத் திருத்தப்படுகிறது என்பதைக் கற்றறிவான்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma frames ethical and political life through paired opposites (strength/weakness, honor/pride, spending/saving, humility/giving, timely/untimely action). The lesson is that governance and self-governance require discerning these contrasts and applying correction (daṇḍa) and restraint so that conduct aligns with dharma.
In the Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on rājadharma and the principles that sustain social order after the war. Here he continues a catalog of contrasting qualities and conditions, presenting them as manifestations relevant to rule, discipline, and moral decision-making.