Shloka 46
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
(अन्यत्रोपनता हापत् पुरुषं तोषयत्युत । तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ।।
anyatropanatā hāpat puruṣaṃ toṣayaty uta | tena śāntiṃ na labhate nāham eveti kāraṇāt || anyeṣām api naśyanti suhṛdaś ca dhanāni ca | paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājan āpadam ātmanaḥ ||
பீஷ்மர் கூறினார்—மற்றொருவர்மேல் விழுந்த பேரிடர், மூடனுக்குக் கூட ஒரு விதமான திருப்தியைத் தருகிறது; ஏனெனில் அவன் “அந்த துன்பத்தில் நான் இல்லை” என்று எண்ணுகிறான். இந்த வேறுபாடு நோக்கும் மனப்பான்மையாலேயே அவனுக்கு அமைதி கிடைப்பதில்லை. அரசே, பிறருக்கும் செல்வமும் அன்புச் சுஹிருதரும் அழிகின்றனர்; ஆகவே தெளிந்த அறிவால் சிந்தித்து நோக்கு—உன் துன்பமும் பிற மனிதர்களின் துன்பம் போன்றதே.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Taking comfort in another’s misfortune (‘it is not happening to me’) is a mark of delusion and becomes an obstacle to peace. True calm arises from discernment that adversity is a common human condition, which fosters humility and compassion rather than comparison.
In the Shanti Parva instruction, Bhishma counsels the grieving king (Yudhishthira) to reflect wisely on suffering: others too lose wealth and loved ones, so one should view one’s own calamity as part of the shared lot of humanity and thereby steady the mind.